Đề thi tiếng Anh (môn tự chọn) kỳ thi tốt nghiệp THPT 2026 được đánh giá là hay và khó, cần vận dụng năng lực tư duy logic để làm bài. Cách ra đề này cũng là lời chấm dứt cho cách 'học gạo' ngữ pháp, luyện đề máy móc nếu thí sinh muốn có năng lực tiếng Anh thực sự.
Những nguyên do 'mất gốc' tiếng Anh
Chia sẻ tại Chương trình tư vấn trực tuyến chủ đề 'Gương mặt 9.0 IELTS chia sẻ phương pháp học tiếng Anh cho người mất gốc' của Báo Thanh Niên chiều 16.6, Hồ Ánh Kiệt, sinh viên năm cuối ngành marketing tại một ĐH ở TP.HCM, cho biết luôn ám ảnh với môn học tiếng Anh. 'Người ta một năm học 12 thì tiếng Anh, nhưng chắc em học 12 thì trong 12 năm, học tiếng Anh chỉ thiên về học thuộc song chưa hiểu bản chất, nên phản xạ tiếng Anh của em cực kém', nam sinh bày tỏ.
Bước ngoặt khiến Kiệt quyết tâm đi học tiếng Anh lại từ đầu là vào năm cuối đại học, bạn đi thực tập, trong công ty có nhiều người nước ngoài, Kiệt thấy mọi người giao tiếp với nhau mà không hiểu gì nên thấy mình thua thiệt. Hay đi ra ngoài đường, nhiều khi người nước ngoài nhờ chỉ đường, bạn cũng không biết cách giúp. 'Tôi còn đi làm ở phòng thu, có khi khách là người nước ngoài ghé tới, vì không nghe nói tốt tiếng Anh, tôi phải nhờ một đồng nghiệp khác dịch hộ, như vậy cũng hạn chế hiểu ý tưởng của khách hàng để tạo ra sản phẩm tốt nhất', Kiệt kể. Dù hành trình học lại tiếng Anh không dễ dàng, nhất là với kỹ năng nghe, nói, nhưng Kiệt cho biết 'chỉ cần mỗi ngày mình cố gắng thêm 1%, tức là mình đã tốt hơn ngày hôm qua'.
Thạc sĩ TESOL Trần Anh Khoa, 9.0 IELTS, Giám đốc học thuật tại DOL English, cho biết phần lớn những trường hợp 'mất gốc' tiếng Anh không phải vì học quá ít, mà vì học chưa đúng trọng tâm. Ngay cả người đã học tiếng Anh 10 - 15 năm vẫn có thể cảm thấy 'mất gốc'. Những người học này thường gặp một hoặc nhiều vấn đề, như thiên về làm bài tập thay vì sử dụng ngôn ngữ; thiếu một phương pháp phù hợp; kiến thức rời rạc, không có hệ thống; ít tiếp xúc với tiếng Anh thực tế. Người thuộc nhóm này cũng học tiếng Anh theo kiểu quá tập trung vào thi cử; sợ sai nên ít thực hành; chỉ 'học gạo' mà chưa hiểu logic vận hành của câu tiếng Anh.
'Nhưng nguyên nhân sâu xa, phổ biến nhất là do không hiểu cách tiếng Anh vận hành, cụ thể nhiều người học thuộc từng từ và từng cấu trúc riêng lẻ nhưng không hiểu các vấn đề như chủ ngữ liên kết với động từ thế nào; mệnh đề phụ bổ nghĩa ra sao; ý chính nằm ở đâu trong câu. Do đó, khi gặp câu dài trong IELTS hoặc tài liệu học thuật, hay những đề thi như tốt nghiệp THPT, họ bị 'ngợp' và nghĩ rằng mình mất gốc', thạc sĩ Trần Anh Khoa cho hay.
Cần phải quay về lối học tư duy, hiểu bản chất
Thạc sĩ Trần Anh Khoa cho biết hệ phương pháp Linearthinking, áp dụng ở nhiều kỹ năng, đọc, nghe, nói viết tiếng Anh và ở nhiều lĩnh vực khác trong cuộc sống. Thầy Anh Khoa lấy ví dụ, ở kỹ năng đọc, một số người học có suy nghĩ rằng tích lũy thật nhiều từ vựng thì mới hiểu được ý chính của câu hay đoạn văn, nhưng tư duy Simplify - đơn giản hóa vấn đề - giúp người học biến câu dài dòng, phức tạp thành câu đơn giản hơn. Xác định được đâu là thành phần chính nên đọc, và đâu là thành phần phụ có thể lướt qua nếu lỡ may không hiểu. Nhờ đó mà dù vốn từ chưa dồi dào như bản thân mong muốn vẫn có thể đọc hiểu ý chính của văn bản tiếng Anh.
Ngoài ra, tư duy Read Connections cũng giúp ích khi hướng dẫn người học phân tích sự liên kết giữa những thông tin gần nhau, để từ đó kết nối được các ý nhỏ thành một ý chính chung, hoặc dùng ý nhỏ này để đoán/hiểu tốt hơn ý nhỏ kia. Từ đó kết nối các câu nhỏ, ý chính từng đoạn nhỏ tạo thành vấn đề lớn.
Người mất gốc thường gặp khó khăn ở kỹ năng Speaking (nói), phát âm. Thầy Trần Thiện Minh, 9.0 IELTS, giáo viên IELTS và SAT tại DOL English, cho hay về luyện phát âm, quan trọng nhất là phải phát âm rõ từ, rõ âm, sau đó mới tính tới nhấn nhá, lên giọng, xuống giọng.Song thầy Minh cho hay phát âm không phải vấn đề nền tảng, mà quan trọng hơn trước đó là 2 câu hỏi 'Nói cái gì' và 'Nói như thế nào'. Tức là nội dung nói phải có ý tưởng, dẫn dắt người nghe, có điểm bắt đầu, được phát triển, rồi có kết luận. Người nói cần cụ thể hóa vấn đề. Kết thúc bài nói, câu nói, cần có sự 'gói ghém' để mọi người hiểu được nội dung chính. Như vậy để 'nói như thế nào' cho tốt, người học không thể nào áp dụng cách dịch từng từ tiếng Việt sang từ tiếng Anh máy móc mà cần sử dụng những đơn vị từ vựng, ngữ pháp được tích lũy để nói được một câu hợp lý với tư duy 'Think in English', tư duy bằng tiếng Anh. Và hãy học cách diễn đạt sao cho mọi người đều hiểu được điều mình muốn nói.
Còn với kỹ năng khó lấy điểm cao như Writing, thạc sĩ Trần Anh Khoa lưu ý: 'Hãy cố gắng viết được câu đúng, sau đó viết được đoạn đúng, biết kết nối các câu thành đoạn, rồi kết nối đoạn thành bài. Hãy cố gắng đúng và chính xác từ những điều nhỏ nhất, sau đó hãy tính tới những vấn đề lớn hơn'.
Rèn kỹ năng đọc hiểu, tăng cường vốn sống qua ngữ cảnh
Anh Đỗ Trần Hữu Thông, đồng sáng lập I-TESOL - đơn vị đào tạo và cấp chứng chỉ giảng dạy tiếng Anh (TESOL) quốc tế, cho rằng trong 2 năm gần đây đề tiếng Anh thi tốt nghiệp THPT đã có nhiều đổi mới, hướng tới đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học, không đánh đố ngữ pháp, từ vựng một cách đơn thuần, mà yêu cầu rõ hơn về cách sử dụng ngôn ngữ Anh.
Từ thực tế trên, anh Thông cho rằng học sinh phải rèn kỹ năng đọc hiểu, tăng cường vốn từ thông qua ngữ cảnh lẫn cách dùng thực tế, đặc biệt qua hai kỹ năng sản xuất thông tin là nói, viết nếu muốn đạt điểm thi tốt nghiệp THPT tối ưu. Điều này giúp các bạn chuyển đổi kiến thức thụ động thành kiến thức chủ động, tạo tiền đề hình thành phản xạ ngôn ngữ tự nhiên.
Song song đó, các bạn cũng cần tiếp xúc với việc đọc hiểu tiếng Anh thường xuyên qua các dự án trong lớp hoặc qua các nguồn bên ngoài như báo chí, sách truyện và những tài liệu khác do người bản ngữ chấp bút. 'Việc trau dồi các cụm từ cố định, thành ngữ và cách hành văn tự nhiên của người bản ngữ giúp các bạn tránh việc dịch thô, tránh hiểu sai ý nghĩa bài đọc hoặc bị cản trở trong việc chọn đáp án phù hợp', anh Thông chia sẻ.
Thạc sĩ Đinh Huỳnh Quế Dung, Phó phòng Đào tạo hệ thống trung tâm Vietop English tại TP.HCM, cùng quan điểm. Theo chị, người học cần tăng cường đọc tiếng Anh, đặc biệt về các chủ đề xã hội, môi trường, giáo dục, công nghệ, sức khỏe... Nhưng các bạn không nên chỉ dịch từng câu khi đọc, mà song song đó cần rèn kỹ năng xác định ý chính, quan hệ giữa các câu và thái độ của tác giả - tất cả đều là những yêu cầu phổ biến trong đề thi.
Thí sinh cũng cần luyện Paraphrase (diễn đạt lại thông tin) một cách có hệ thống, vì đáp án đúng thường được diễn đạt khác với nội dung trong bài. Sau mỗi bài đọc, nên ghi lại các cặp từ, cụm từ và câu có nghĩa tương đương để tăng khả năng nhận diện đáp án. Một điểm cần lưu ý khác là học không chỉ cần biết nghĩa của từ mà còn phải biết từ đó đi với cụm nào và có phù hợp với mạch ý của đoạn văn hay không.
Ngoài ra, thí sinh cần luyện đề bản in và bấm giờ như thi thật, vì giải quyết 40 câu trong 50 phút không là thử thách đơn giản. 'Và bên cạnh ôn định dạng đề thi tốt nghiệp THPT, thí sinh có thể cân nhắc tiếp cận các bài thi chuẩn hóa khác như IELTS, nếu phù hợp với mục tiêu cá nhân. IELTS có thể hỗ trợ tốt các kỹ năng như đọc nhanh, đọc chi tiết, nhận diện Paraphrase, mở rộng vốn từ và phát triển tư duy học thuật', chị Dung khuyên.
