Từ đòi hỏi cấp bách về nguồn nhân lực cho đường sắt tốc độ cao, Việt Nam đang gấp rút xây dựng kế hoạch đào tạo bài bản. Là loại hình vận tải hiện đại, tốc độ cao, biên độ sai sót cho phép đối với đường sắt tốc độ cao là rất nhỏ. Do đó, mọi thiết bị, quy trình và con người tham gia hệ thống đều phải được chuẩn hóa nghiêm ngặt. Công tác đào tạo nguồn nhân lực cho loại hình vận tải này không chỉ dừng lại ở việc giới thiệu thiết bị, mà yêu cầu cao trong việc hình thành năng lực hiểu hệ thống, làm chủ quy trình, biết đánh giá trạng thái kỹ thuật và xử lý tình huống theo đúng nguyên tắc an toàn.
Tuy nhiên, ở Việt Nam chưa có bất cứ trường đại học, học viện, trường nghề nào có hệ thống giáo trình, giảng viên đào tạo hoàn chỉnh, đồng bộ. Cũng không có cơ sở đào tạo nghề nào được trang bị máy móc, thiết bị, phòng học tiêu chuẩn cho lĩnh vực này. Chính vì vậy, ngay từ năm 2025, Tổng công ty Đường sắt Việt Nam (VNR) đã xây dựng kế hoạch, lộ trình đào tạo, chủ động đáp ứng yêu cầu trong bối cảnh mới. VNR đã giao nhiệm vụ cho Trường cao đẳng Đường sắt liên kết đào tạo với các học viện, trường đại học trong nước và nước ngoài như Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản, Đức, đồng thời bố trí nguồn vốn sẵn sàng cho công tác đào tạo trước nguồn nhân lực quan trọng này. Đặc biệt, với các ngành quan trọng như điện khí hóa, tự động hóa, cần tuyển dụng, đào tạo cập nhật kiến thức kịp thời đáp ứng yêu cầu cấp bách về nguồn nhân lực trong giai đoạn chuyển giao ban đầu, vừa chuẩn bị nguồn nhân lực được đào tạo chuyên sâu phục vụ giai đoạn tự chủ cả về công tác vận hành, công nghệ, cũng như bảo trì sửa chữa sau này. Song hành cùng đào tạo chuyển đổi, VNR chú trọng đào tạo mới đối với các chức danh hiện chưa có tại đường sắt hiện hữu hoặc không liên quan nhiều đến an toàn như hệ thống điện, cơ điện, nhân viên trên tàu, dưới ga; đào tạo và phát triển nguồn nhân lực phục vụ công nghiệp đường sắt.
Khởi đầu thuận lợi
Là đơn vị đầu mối, Trường cao đẳng Đường sắt đối mặt nhiều thách thức lớn khi chính giảng viên chưa được tiếp cận nhiều, thiết bị giảng dạy hiện chỉ đáp ứng phục vụ cho các tuyến đường sắt hiện hữu và đường sắt đô thị. TS Trương Trọng Vương, Hiệu trưởng Trường cao đẳng Đường sắt cho biết, với phương châm biến thách thức thành cơ hội, nhà trường đã chủ động xây dựng phương án đào tạo phù hợp, tham khảo, học tập kinh nghiệm, và đặc biệt là tăng cường hợp tác với các nước sở hữu hệ thống đường sắt cao tốc hiện đại. Chỉ sau ba tháng đàm phán và chuẩn bị, nhà trường đã thống nhất xây dựng khung chương trình đào tạo, đề cương bài giảng bảo đảm sát thực tế và mở khóa đào tạo cập nhật kiến thức đầu tiên với hai ngành: công trình đường sắt và thông tin tín hiệu đường sắt với Học viện Đường sắt Liễu Châu và Học viện Đường sắt Côn Minh (Trung Quốc).
Giám đốc Trung tâm Tư vấn giáo dục nghề nghiệp Đặng Thanh Phương chia sẻ, khóa đầu tiên khai giảng ngày 10/6/2025, với 180 học viên là công nhân, kỹ thuật viên của các Công ty cổ phần đường sắt, Thông tin tín hiệu đường sắt cùng giảng viên Trường cao đẳng Đường sắt cử đi học. Sau ba tháng học lý thuyết tại Trường cao đẳng Đường sắt do các giảng viên, chuyên gia đường sắt cao tốc Trung Quốc giảng dạy, các học viên đã được tham gia khóa đào tạo thực hành, thực tập thực tế tại Trung Quốc. Anh Nguyễn Quang Dương - một học viên cho biết, hầu hết học viên đều rất bỡ ngỡ, lạ lẫm. Điểm thuận lợi là toàn bộ chương trình đào tạo đều được phía bạn chuẩn bị chu đáo, dễ hiểu, kèm các hình ảnh, video clip sống động nên dễ hình dung, mọi thắc mắc đều được giảng viên giải đáp, trao đổi kịp thời. Tự tin hơn với những kiến thức có được từ chuyến thực tập thực tế tại Trung Quốc, anh Dương tâm sự: “Trăm nghe không bằng một thấy”. Lần đầu trực tiếp thực hành, thao tác trên các mô hình kỹ thuật, phòng thí nghiệm, hệ thống mô phỏng và một số thiết bị tiên tiến, mọi người đều hứng khởi. Không chỉ được nâng cao kiến thức chuyên môn, chương trình đào tạo tại Trung Quốc có tính thực tiễn cao, tập trung vào các lĩnh vực then chốt theo hướng kết hợp chặt chẽ từ nguyên lý đến thao tác hiện trường, giúp học viên hình thành tư duy tổng thể, tiếp thu kiến thức có tính hệ thống, tiếp cận các giải pháp kỹ thuật tiên tiến, vận hành các thiết bị, công nghệ hiện đại.
Giáo sư Phùng Văn Trì, Phó Chủ nhiệm khoa Thông tin tín hiệu (Học viện Đường sắt Liễu Châu), người trực tiếp tham gia giảng dạy khóa học đặc biệt này, cho biết công tác đo đạc, kiểm tra và bảo trì đường sắt tốc độ cao ở Trung Quốc được tổ chức theo quy trình chặt chẽ, tiêu chuẩn hóa cao, với mức độ ứng dụng công nghệ hiện đại rất cao, bảo đảm độ chính xác hình học của tuyến đường sắt. Đó là những kiến thức mà chúng tôi mong các học viên tiếp thu, nắm bắt được, từ đó có thể chuyển giao, chủ động vận hành khi các tuyến đường sắt tốc độ cao ở Việt Nam được đưa vào khai thác. Với hai giảng viên tham gia khóa học, Trưởng khoa Thông tin-tín hiệu-Điện Hoàng Minh Tường và Trưởng khoa Công trình-Cơ khí Hoàng Thanh Hương của Trường cao đẳng Đường sắt, kinh nghiệm thực tế của các giảng viên phía bạn là những kiến thức quý báu, cần học hỏi, cập nhật để đóng góp xây dựng chương trình đào tạo, tham gia giảng dạy hệ đường sắt mới tại Việt Nam. Theo giảng viên Hoàng Thanh Hương, ngoài phần lý thuyết và những kinh nghiệm, kiến thức cập nhật được sau khóa thực tập thực tiễn tại Trung Quốc, chúng tôi đã có buổi báo cáo kết quả học tập và những khó khăn, đề xuất với Trường cao đẳng Đường sắt điều chỉnh nhằm hoàn thiện chương trình đào tạo sát thực hơn trong các khóa sau.
Với kết quả khả quan từ khóa đào tạo đầu tiên về đường sắt tốc độ cao tại Trung Quốc, TS Trương Trọng Vương xác định, để đáp ứng đòi hỏi của thực tiễn đào tạo, cần có lộ trình và đầu tư trọng điểm. Nhà trường sẽ bổ sung danh mục nghề đào tạo mới, tăng cường liên kết đào tạo với các trường có kinh nghiệm đào tạo đường sắt ở nước ngoài, tiến dần đến mục tiêu làm chủ từng phần, sau đó là tự chủ hoàn toàn đào tạo nhân lực đường sắt mới và đường sắt tốc độ cao. Theo Đề án đào tạo, phát triển nguồn nhân lực đường sắt Việt Nam đến năm 2035, định hướng đến năm 2045 (Đề án 2230), nguồn nhân lực dành cho các dự án đường sắt tốc độ cao là rất lớn. Dự kiến, tuyến đường sắt tốc độ cao trục bắc - nam cần 13.880 lao động; dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng cần 2.431 lao động cho 13 nhóm chức danh công việc.
