Nhà giáo ưu tú, dịch giả Đỗ Ca Sơn qua đời sáng 13/7/2026 tại nhà riêng, hưởng thọ 95 tuổi. Ông là chiến sĩ Điện Biên từng chiến đấu trên đồi A1 và là một trong những nhà Nga ngữ học hàng đầu Việt Nam.
Người chiến sĩ Điện Biên thực thụ
Năm 1950, ở tuổi 18, đang học trường Trung học Hàn Thuyên (Bắc Ninh), Đỗ Ca Sơn viết đơn tình nguyện nhập ngũ. Ông gia nhập Đại đoàn 308, sau đó theo thủ trưởng Đỗ Tần sang Trung đoàn 174, Đại đoàn 316 và gắn bó đến hết kháng chiến chống Pháp. Trận đầu tiên của ông tại cụm cứ điểm Đông Khê (16-18/9/1950) mở màn chiến dịch Biên giới. Suốt những năm kháng chiến, ông chiến đấu từ Đông Bắc xuống Đồng bằng sông Hồng, qua Trung du rồi sang Tây Bắc, đỉnh cao là chiến thắng Điện Biên Phủ.
Bị từ chối tham gia tự vệ vì lý lịch
Năm 2014, nhà văn Nguyễn Bắc Sơn tiết lộ chi tiết: Người chiến sĩ từng chiến đấu 38 ngày đêm trên đồi A1 lại bị từ chối tham gia tự vệ chiến đấu của nhà trường trong thời kỳ Mỹ ném bom miền Bắc. Hàng chục năm sau, khi nghỉ hưu và tham gia Ban liên lạc Trung đoàn 174, đồng nghiệp mới biết ông là chiến sĩ Điện Biên thực thụ. Ông bị từ chối vì chủ nghĩa lý lịch thời đó. 60 năm sau, ông mới nhận lời NXB Kim Đồng chia sẻ kỷ niệm trong cuốn sách "Người lính Điện Biên kể chuyện".
Người thầy "vỡ lòng" tiếng Nga
Sau năm 1955, ông về Hà Nội học Trường Ngoại ngữ do Thứ trưởng Bộ Giáo dục Nguyễn Khánh Toàn làm Hiệu trưởng. Tốt nghiệp thủ khoa, ông được giữ lại giảng dạy cho đến khi nghỉ hưu. Ông là một trong những giảng viên đầu tiên của Trường đại học Ngoại ngữ - Đại học Quốc gia Hà Nội được nhận danh hiệu Nhà giáo ưu tú.
PGS-TS Nguyễn Xuân Hòa, học trò khóa đầu, chia sẻ: "Chúng tôi có thật nhiều ân tình với thầy Đỗ Ca Sơn – những người thầy đầu tiên đã 'vỡ lòng' tiếng Nga cho chúng tôi. Từ đó chúng tôi ra trường làm hành trang cho công tác giảng dạy và phiên dịch phục vụ công cuộc phục hồi kinh tế sau ngày hòa bình lập lại ở miền Bắc".
Dịch giả tài năng với nhiều bút danh
Ông dịch nhiều sách ăn khách dưới bút danh. Tác phẩm "Hai vạn dặm dưới biển" (bút danh Lê Anh) và "Người cá" (bút danh Lê Phương) được nhiều thế hệ yêu thích. "Tấc đất" nói về chiến tranh vệ quốc Liên Xô do NXB Quân đội nhân dân cấp phép. "Hầm bí mật trên sông Enber" từng được dựng thành phim.
Ông giải thích về bút danh: Lê là chữ đầu của Lênin, Anh là tên con gái đầu lòng Đỗ Huyền Anh. Bút danh Lê Phương: Phương là tên người bạn chiến đấu quê Thái Bình đã hy sinh ở Điện Biên Phủ trước ngày chiến thắng. Ông từng tìm về Thái Bình hỏi thăm gia đình bạn nhưng không ai biết.
Những ngày cuối đời
Ông dặn tôi hạn chế kể chuyện cá nhân. Trong cuốn sách "Người lính Điện Biên kể chuyện", ông đề nghị bỏ nhiều mẩu chuyện riêng, chỉ đồng ý đưa câu chuyện ông đọc "Buồn ơi chào nhé" trong chiến hào vì ngại đồng đội xuất thân công nông hiểu lầm ông khoe giỏi tiếng Pháp.
Lễ viếng diễn ra tại Nhà tang lễ Bệnh viện Thanh Nhàn (Hà Nội) từ 7h sáng ngày 16/7. Lễ truy điệu lúc 8h15 cùng ngày. Hỏa táng tại Đài hóa thân Hoàn Vũ – Văn Điển. An táng tại nghĩa trang Dục Tú, Đông Anh, Hà Nội.
