Sáng 17.7.2026, bà Nguyễn Thị Diệu Thúy, giáo viên môn ngữ văn, thư ký điểm thi Trường THPT chuyên Tuyên Quang, đã đến Cơ quan An ninh điều tra Công an tỉnh Tuyên Quang đầu thú. Cùng ngày, cơ quan điều tra khởi tố bị can đối với bà Thúy về tội "Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ" theo điều 356 Bộ luật Hình sự. Vụ việc tiêu cực trong kỳ thi tốt nghiệp THPT tại Tuyên Quang đang được tiếp tục điều tra mở rộng.
Đầu thú và tự thú khác nhau thế nào?
Tự thú là trường hợp người phạm tội tự mình khai báo hành vi phạm tội khi chưa bị phát hiện hoặc chưa bị xác định là người thực hiện hành vi phạm tội. Đây là tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự bắt buộc theo điểm r khoản 1 điều 51 Bộ luật Hình sự. Trong khi đó, đầu thú thường được hiểu là trường hợp người phạm tội đã bị phát hiện, bị truy tìm, hoặc biết không thể che giấu hành vi nên đến trình diện với cơ quan có thẩm quyền. Bộ luật Hình sự hiện hành không liệt kê đầu thú là tình tiết giảm nhẹ bắt buộc tại khoản 1 điều 51, nhưng khoản 2 điều 51 cho phép tòa án có thể coi đầu thú hoặc tình tiết khác là tình tiết giảm nhẹ và phải ghi rõ lý do trong bản án.
Đầu thú không làm mất đi trách nhiệm hình sự. Người đã đầu thú vẫn có thể bị khởi tố, bị áp dụng biện pháp ngăn chặn, bị truy tố, xét xử nếu có đủ căn cứ. Điều này đã thể hiện ngay trong vụ việc tại Tuyên Quang: sau khi bà Thúy trình diện, cơ quan điều tra vẫn khởi tố bị can và tiếp tục xử lý theo trình tự tố tụng. Tuy nhiên, đầu thú có thể có giá trị pháp lý khi lượng hình, nếu việc trình diện là tự nguyện, kịp thời, giúp cơ quan điều tra làm rõ sự thật vụ án.
Giá trị của đầu thú trong vụ án có nhiều bị can
Giá trị của đầu thú nằm ở chỗ người có liên quan đã lựa chọn bước ra khỏi sự im lặng, chấp nhận đối diện với cơ quan pháp luật, cung cấp lời khai, tài liệu, diễn biến và vai trò của mình trong vụ án. Trong những vụ án có nhiều người tham gia, nhiều khâu, nhiều lớp hành vi, lời khai tự nguyện có thể giúp làm rõ ai là người khởi xướng, ai là người chỉ đạo, ai là người thực hiện, ai biết nhưng làm theo, ai bị ép buộc, ai hưởng lợi và ai chỉ tham gia ở mức độ thứ yếu. Vụ án tại Tuyên Quang hiện đã có 27 bị can, cho thấy tính chất phức tạp và yêu cầu phải cá thể hóa trách nhiệm.
Tuy nhiên, đầu thú không phải là "lá bùa" để giảm nhẹ bằng mọi giá. Sự tự nguyện chỉ có giá trị khi đi cùng sự thật. Nếu người đầu thú khai báo quanh co, che giấu đồng phạm, nhận thay vai trò cho người khác, hoặc chỉ trình diện sau khi biết không còn khả năng trốn tránh, thì giá trị giảm nhẹ sẽ rất khác. Pháp luật không khuyến khích sự trình diện mang tính hình thức; chỉ ghi nhận sự tự nguyện thực chất, tức là tự nguyện đối diện, tự nguyện khai báo đúng và tự nguyện giúp làm rõ vụ án.
Yêu cầu cá thể hóa trách nhiệm trong vụ án điểm thi
Khi số bị can đã lên tới 27 người, vụ án không còn có thể được nhìn như hành vi đơn lẻ của một vài cá nhân. Cùng bị khởi tố về một tội danh không có nghĩa mọi bị can có vai trò giống nhau, mức độ lỗi giống nhau và hậu quả pháp lý giống nhau. Trong một vụ án có dấu hiệu tổ chức hoặc phối hợp nhiều người, cơ quan tố tụng phải bóc tách từng lớp hành vi. Một thư ký điểm thi, một giám thị, một cán bộ phụ trách kỹ thuật, một lãnh đạo nhà trường hay một người có trách nhiệm tổ chức thi có thể cùng nằm trong một quy trình, nhưng quyền hạn và khả năng chi phối quy trình không giống nhau. Nếu không cá thể hóa, pháp luật rất dễ rơi vào hai sai lầm: hoặc bỏ lọt người giữ vai trò then chốt, hoặc đẩy người có vai trò thứ yếu vào mức trách nhiệm không tương xứng.
Từ góc độ đó, đầu thú và hợp tác khai báo có ý nghĩa thực tiễn. Nó có thể giúp cơ quan điều tra rút ngắn thời gian xác minh, khôi phục diễn biến khách quan, đối chiếu lời khai giữa các bị can, kiểm tra dữ liệu phòng thi, tài liệu coi thi, biên bản, camera, sơ đồ chỗ ngồi và các dấu vết điện tử nếu có. Một lời khai tự nguyện, nếu phù hợp với chứng cứ khác, có thể giúp vụ án đi nhanh hơn đến sự thật.
Hai yêu cầu song song: Xử lý nghiêm và khôi phục niềm tin
Trong một vụ án liên quan giáo dục, giá trị của sự tự nguyện không chỉ nằm ở số phận pháp lý của một bị can, mà còn liên quan đến khả năng khôi phục niềm tin xã hội. Gian lận thi cử, nếu được chứng minh, không chỉ xâm phạm quy chế thi mà còn làm tổn thương nguyên tắc công bằng giữa học sinh, làm lung lay niềm tin của phụ huynh vào nhà trường, làm méo mó ý nghĩa của nỗ lực học tập. Muốn khôi phục niềm tin, xã hội không chỉ cần xử lý nghiêm mà còn cần sự thật đầy đủ. Sự thật ấy phải trả lời được vì sao sai phạm có thể xảy ra, ai tham gia, ai biết, ai chỉ đạo, cơ chế giám sát nào đã bị vô hiệu hóa và thí sinh nào thực sự có liên quan. Nếu chỉ dừng ở vài bản án mà không làm rõ cơ chế sai phạm, vụ án có thể kết thúc về mặt tố tụng nhưng chưa kết thúc về mặt niềm tin.
Vụ án tại Trường THPT chuyên Tuyên Quang vì thế cần được nhìn bằng hai yêu cầu song song. Một mặt phải xử lý nghiêm hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn để làm sai lệch quy trình thi cử. Mặt khác phải cá thể hóa trách nhiệm đến từng người, từng hành vi, từng mức độ lỗi và từng hậu quả cụ thể. Đó mới là cách xử lý vừa nghiêm minh, vừa công bằng. Trong một vụ án thi cử, điều công chúng mong đợi không chỉ là có bao nhiêu người bị khởi tố, mà quan trọng hơn là mỗi người bị xử lý vì hành vi nào, với chứng cứ nào, ở mức độ nào và hậu quả ra sao. Nếu trả lời được những câu hỏi đó, sự nghiêm minh của pháp luật sẽ không chỉ nằm ở bản án, mà còn nằm ở cách pháp luật phân biệt được giữa người chủ động làm sai, người bị kéo vào sai phạm và người tự nguyện bước ra để nói thật.
