Giáo viên thế hệ Z: Từ người truyền đạt kiến thức đến 'dịch vụ giáo dục' đầy sáng tạo
Một nghiên cứu giáo dục mới đây đã chỉ ra sự thay đổi đáng kể trong cách nhìn nhận nghề dạy học của thế hệ giáo viên Z - những người sinh từ năm 1998 đến 2003. Thay vì chỉ đơn thuần là người truyền đạt kiến thức, họ tự định vị mình với nhiều vai trò đa dạng hơn.
Vai trò mới trong lớp học
Giáo viên thế hệ Z xem bản thân như "người hỗ trợ học tập", "người hướng dẫn" và "người hỗ trợ cảm xúc" cho học sinh. Để thực hiện tốt các vai trò này, họ chủ động sử dụng ngôn ngữ phù hợp với thế hệ Z và Alpha, thể hiện sự cởi mở qua nụ cười thường xuyên, hào phóng với lời khen ngợi và dành thời gian tư vấn tâm lý khi học sinh gặp áp lực từ gia đình hay căng thẳng trong thi cử.
Đặc biệt, các giáo viên trẻ này còn tạo điều kiện để học sinh tham gia đồng kiến tạo nội quy lớp học, xây dựng môi trường học tập dân chủ và tôn trọng ý kiến của người học.
Định nghĩa lại nghề dạy học
Tiến sĩ giáo dục Trần Thanh Vũ, nhà nghiên cứu tại TP.HCM và là tác giả của công trình nghiên cứu này, chia sẻ: "Vài năm qua, tôi có cơ hội tiếp xúc với nhiều giáo viên thế hệ Z và nhận ra các bạn có góc nhìn khác biệt với những thế hệ trước về nghề dạy học. Bên cạnh đó, các bạn cũng đang bắt đầu trở thành lực lượng chủ lực trong công tác sư phạm."
Theo tiến sĩ Vũ, việc hiểu rõ cách giáo viên định nghĩa nghề nghiệp không chỉ mở đường cho các chương trình đào tạo hiệu quả và kịp thời hơn mà còn định hướng tương lai của nghề dạy học.
Giáo dục như một dịch vụ
Một quan điểm nổi bật được nhiều giáo viên thế hệ Z trong nghiên cứu chia sẻ là coi dạy học như một dịch vụ giáo dục. Họ cho rằng nhà giáo nên nhận được quyền lợi tương xứng với công sức bỏ ra, thay vì phải "cống hiến tất cả" hay chấp nhận cuộc sống thanh bần.
"Quan điểm này cho phép người học được quyền lựa chọn, đánh giá giáo viên thay vì hiển nhiên chấp nhận mọi thứ và xem đó là ơn nghĩa phải mang theo suốt đời", tiến sĩ Vũ nhận định. "Trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, khi việc truy cập kiến thức ngày càng dễ và thoát khỏi giáo viên, góc nhìn này tạo cho người học nhiều sự tự chủ hơn, đồng thời là áp lực khiến thầy cô phải không ngừng học tập và phát triển chuyên môn."
Định hướng phát triển chuyên môn rõ ràng
Nghiên cứu phỏng vấn nhóm giáo viên thế hệ Z cho thấy họ có kế hoạch phát triển chuyên môn rất cụ thể:
- Lấy bằng thạc sĩ và các chứng chỉ giảng dạy quốc tế
- Mở rộng kiến thức liên ngành sang các lĩnh vực như STEM (khoa học, công nghệ, kỹ thuật, toán học)
- Xây dựng thương hiệu cá nhân như một hướng phát triển chuyên môn quan trọng
Những thách thức và động lực
Các nghiên cứu quốc tế cũng cung cấp cái nhìn toàn diện về giáo viên thế hệ Z. Khảo sát của Economist Intelligence Unit năm 2020 với hơn 1.000 giáo sinh và giáo viên mới vào nghề tại 10 quốc gia dự báo đến năm 2030, giáo viên thế hệ Z sẽ:
- Tăng cường ứng dụng công nghệ trong lớp học (59,9% đồng tình)
- Tập trung hơn vào giảng dạy các giá trị xã hội (50,3%)
- Thúc đẩy cân bằng công việc - cuộc sống (43,3%)
Tuy nhiên, nghề dạy học cũng đối mặt với nhiều thách thức khiến người trẻ e ngại:
- Mức lương không đủ hấp dẫn và tình trạng căng thẳng, kiệt sức (45% đồng tình)
- Hành vi của học sinh ngày càng kém (37,2%)
- Nghề giáo dần mất đi sự tôn trọng từ xã hội (28,1%)
Nghiên cứu của Laura Booker và cộng sự (Mỹ) năm 2024 xác định mức lương thấp và thiếu nguồn lực là lý do hàng đầu khiến thế hệ Z rời bỏ nghề dạy học (cùng chiếm 78%). Ngược lại, động lực quan trọng nhất để họ ở lại là được hỗ trợ phát triển chuyên môn và có đủ nguồn lực cho lớp học (80%).
Giá trị nội tại và ngoại tại
Nghiên cứu của Ariel C. Venida (Philippines) năm 2022 chỉ ra rằng, về giá trị nội tại của nghề dạy học, giáo viên thế hệ Z coi trọng:
- Phát triển kỹ năng cá nhân
- Sự trưởng thành và phát triển chuyên môn
- Thành tựu và sự công nhận cá nhân
Về giá trị ngoại tại, họ xem trọng:
- Các mối quan hệ làm việc lành mạnh, tinh thần đồng đội và sự hợp tác
- Cân bằng công việc - cuộc sống
- Sự ổn định trong công việc và tài chính
Tiến sĩ Vũ nhấn mạnh: "Thông qua công trình nghiên cứu, tôi không muốn tạo ra những định kiến thế hệ, do thế hệ nào cũng có các nhu cầu 'rất con người'. Tuy nhiên, khi xem xét những yếu tố mang tính thời đại như công nghệ, toàn cầu hóa, giao thoa văn hóa, kinh tế... mỗi thế hệ lại có những tiếng nói đặc trưng trong bối cảnh cụ thể."
