ĐHQG TPHCM xây dựng cơ chế mới cho tiến sĩ tu nghiệp và làm việc tại doanh nghiệp
Trong bối cảnh giáo dục đại học đang đẩy mạnh đổi mới sáng tạo, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh (ĐHQG TPHCM) đang triển khai xây dựng một cơ chế chính thức để hỗ trợ các tiến sĩ tham gia tu nghiệp nước ngoài và làm việc tại doanh nghiệp. Động thái này nhằm giải quyết những tranh luận kéo dài về vai trò của tiến sĩ trong môi trường thực tiễn và bảo đảm quyền lợi cho giảng viên.
Ba vấn đề trọng tâm trong tranh luận
Các cuộc thảo luận xoay quanh ba câu hỏi chính. Thứ nhất, mục đích của việc đưa các tiến sĩ chuyên nghiên cứu cơ bản và hàn lâm vào làm việc tại doanh nghiệp là gì? Thứ hai, trong tình hình nhiều doanh nghiệp chưa có nhu cầu nghiên cứu và phát triển (R&D), liệu việc này có khả thi hay không? Thứ ba, nếu sau mỗi chu kỳ 5 năm, có những tiến sĩ không thể tham gia làm việc tại doanh nghiệp khoảng một năm, thì sẽ xử lý ra sao?
Một tiến sĩ với hơn 20 năm kinh nghiệm giảng dạy tại Trường Đại học Bách khoa (ĐHQG TPHCM) chia sẻ rằng, từ nhiều năm qua, không ít tiến sĩ của ĐHQG TPHCM đã chủ động đi tu nghiệp ở nước ngoài hoặc hợp tác với doanh nghiệp dưới nhiều hình thức. Tuy nhiên, các hoạt động này phần lớn mang tính cá nhân và thiếu một hành lang pháp lý rõ ràng.
Những thách thức và thiệt thòi hiện tại
Những giảng viên tự nguyện xin đi tu nghiệp thường phải đối mặt với nhiều bất lợi. Họ chấp nhận thiệt thòi về thu nhập phụ cấp, đồng thời gặp khó khăn trong việc xét thi đua, khen thưởng hoặc nâng lương do thời gian công tác bị gián đoạn. Trong khi đó, các tiến sĩ hợp tác với doanh nghiệp lại vướng phải những khoảng trống về quy chế làm việc, quyền sở hữu trí tuệ và cơ chế phối hợp chưa chính danh từ phía nhà trường.
Chính vì vậy, việc ĐHQG TPHCM xây dựng một cơ chế chính thức cho hoạt động tu nghiệp và làm việc tại doanh nghiệp được đánh giá là cần thiết. Chính sách này không nhằm tạo thêm gánh nặng hành chính, mà để bảo đảm quyền lợi chính đáng cho giảng viên, giúp họ yên tâm tham gia các hoạt động nâng cao năng lực chuyên môn hoặc chuyển giao tri thức mà không phải hy sinh lợi ích cá nhân.
Thực trạng và điểm nghẽn trong nghiên cứu
Cần nhìn nhận một thực tế: các nhà khoa học và giảng viên của ĐHQG TPHCM hiện vẫn còn hạn chế cơ hội gắn kết với doanh nghiệp và địa phương trong việc giải quyết các bài toán lớn của thực tiễn phát triển. Hoạt động nghiên cứu vẫn chủ yếu thiên về hàn lâm, tập trung vào công bố khoa học hoặc các đề tài đơn lẻ, trong khi khâu kết quả, tác động sau chuyển giao và giá trị lan tỏa của sản phẩm nghiên cứu chưa thực sự được quan tâm đúng mức.
Đây là một điểm "nghẽn" cần được thẳng thắn nhìn nhận nếu muốn thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong giáo dục đại học. Câu hỏi đặt ra là: Với những tiến sĩ không thể đi tu nghiệp hoặc không thể ra doanh nghiệp làm việc sau mỗi chu kỳ 5 năm, ĐHQG TPHCM sẽ xử lý như thế nào? Trên thực tế, những tiến sĩ không tham gia chính sách này vẫn tiếp tục làm việc và hưởng chế độ như hiện hành.
Lợi ích từ cơ chế mới
Tuy nhiên, các giảng viên chủ động tham gia tu nghiệp hoặc hợp tác doanh nghiệp trong khuôn khổ chính sách mới sẽ có thêm quyền lợi chính danh: không bị gián đoạn thu nhập phụ cấp, không mất tính liên tục khi xét thi đua và nâng lương; không còn rủi ro vi phạm quy chế khi làm việc với doanh nghiệp; có thể được ưu tiên hơn trong xét duyệt các đề tài và dự án nghiên cứu lớn của đại học.
Tiến sĩ đi tu nghiệp nước ngoài có thể sẽ không bị mất nhiều khoản thu nhập phụ cấp đáng kể, cũng như không mất tính liên tục về thời gian khi xét thi đua khen thưởng hoặc xét lên lương. Tuy nhiên, quá trình triển khai sẽ còn cần nhiều bước tiếp theo để đảm bảo hiệu quả.
Ý kiến từ chuyên gia
Tiến sĩ Thanh Mai cho rằng, nếu được thiết kế và thực thi thận trọng, chính sách này không những không làm mất quyền lợi của giảng viên, mà còn mở ra thêm không gian phát triển cho những nhà khoa học có năng lực, tạo điều kiện để họ cống hiến nhiều hơn và được ghi nhận xứng đáng trong hệ sinh thái đại học đổi mới sáng tạo.
Tiến sĩ Phạm Hiệp, Viện trưởng Viện Nghiên cứu giáo dục và Chuyển giao tri thức tại Trường Đại học Thành Đô, nhấn mạnh rằng mục tiêu cốt lõi của ĐHQG TPHCM là xây dựng đội ngũ giảng viên vừa có tính quốc tế hóa, vừa được "nhúng" vào hơi thở của thị trường và đời sống xã hội. Tuy nhiên, ông lưu ý rằng không phải mọi lĩnh vực đào tạo đều có thể gắn trực tiếp với doanh nghiệp.
Một số ngành khoa học cơ bản hoặc khoa học xã hội như lịch sử, nhân học… rất khó, thậm chí không thể, tham gia làm việc tại doanh nghiệp theo nghĩa thông thường. Với những lĩnh vực này, con đường phù hợp là tu nghiệp ở nước ngoài thông qua học tập, trao đổi học thuật, tham dự hội nghị, hội thảo quốc tế, tham gia giảng dạy hoặc làm việc cùng các nhóm nghiên cứu, phòng thí nghiệm ở nước ngoài.
Xu hướng và kinh nghiệm từ quá khứ
Tiến sĩ Phạm Hiệp cũng chỉ ra rằng, ngay cả khi chưa có chính sách chính thức, thực tế đã có một tỷ lệ đáng kể giảng viên tại các trường đại học lớn, bao gồm Đại học Quốc gia Hà Nội, ĐHQG TPHCM và Đại học Bách khoa Hà Nội, chủ động tham gia làm việc với doanh nghiệp, thậm chí là thành viên hoặc người sáng lập doanh nghiệp. Song song với đó, nhiều giảng viên cũng thường xuyên tham gia các chương trình học tập và nghiên cứu ở nước ngoài.
Tại các đại học lớn, tỷ lệ giảng viên có sự gắn kết với doanh nghiệp hoặc môi trường quốc tế trước đây dao động khoảng 10-20%. Hiện nay, con số này đã tăng lên đáng kể. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ các mức độ tham gia: từ việc ra doanh nghiệp để trải nghiệm và học hỏi thực tiễn đến việc tham gia sâu, đóng vai trò tư vấn, cải tổ hoặc dẫn dắt đổi mới trong doanh nghiệp.
Khoảng 20 năm trước, Đại học Quốc gia Hà Nội cũng từng đề xuất một chính sách cho phép giảng viên có một học kỳ không lên lớp sau 3 năm giảng dạy để tập trung nghiên cứu hoặc làm việc với doanh nghiệp. Tuy nhiên, đề xuất này không được triển khai do thiếu nguồn lực và cơ chế phù hợp.
Việc "nhúng" giảng viên vào thực tế thông qua các cơ chế mới này được kỳ vọng sẽ thúc đẩy sự phát triển bền vững của giáo dục đại học, đồng thời đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của xã hội trong bối cảnh toàn cầu hóa và đổi mới sáng tạo.
