Đào tạo 'samurai' bán dẫn: Chiến lược nhân lực tinh hoa cho ngành vi mạch Việt Nam
Trong một buổi học thực hành của sinh viên ngành vật liệu điện tử và linh kiện, PGS.TS Nguyễn Văn Quy, Trưởng khoa vật liệu điện tử và linh kiện tại Đại học Bách khoa Hà Nội, đã chia sẻ một hình ảnh đầy ấn tượng. Ông liên tưởng đến câu chuyện Nhật Bản về tám người trẻ tuổi ra thế giới học hỏi và trở thành những samurai xuất sắc, mang theo tinh thần và trí tuệ Nhật Bản. Đây chính là tầm nhìn mà ông mong muốn áp dụng cho chiến lược nhân lực của ngành vi mạch bán dẫn tại Việt Nam.
Thách thức cạnh tranh và cơ hội 'lót ổ chờ đại bàng'
PGS.TS Nguyễn Văn Quy chỉ ra một thực tế đáng suy ngẫm: lương chi trả cho một kỹ sư tại doanh nghiệp Hàn Quốc lên đến 12.000 USD mỗi tháng, trong khi với số tiền đó, họ có thể thuê bốn kỹ sư Việt Nam có trình độ tương đương. Ông nhấn mạnh rằng doanh nghiệp luôn lựa chọn phương án có lợi nhuận cao hơn và sẽ dịch chuyển theo hướng đó. Đây chính là cách mà ông gọi là 'lót ổ chờ đại bàng', tức là chuẩn bị sẵn nguồn nhân lực chất lượng để thu hút đầu tư nước ngoài.
Ngành công nghiệp bán dẫn không chỉ dừng lại ở việc thiết kế chip mà bao gồm nhiều lĩnh vực phức tạp, từ thiết kế, chế tạo, sản xuất linh kiện, tinh chế vật liệu bán dẫn, kiểm thử đến đóng gói. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi những chuyên gia rất giỏi. Tại các quốc gia như Hàn Quốc, Nhật Bản và Đài Loan, mỗi doanh nghiệp lớn có hàng ngàn tiến sĩ được tuyển dụng để nghiên cứu chuyên sâu và đưa ra các giải pháp tối ưu. Việt Nam cần có những người gia nhập vào đội ngũ này tại các trung tâm nghiên cứu của doanh nghiệp lớn trên toàn cầu.
Hướng đến đào tạo chất lượng cao thay vì số lượng
PGS.TS Nguyễn Văn Quy khẳng định mục tiêu của các cơ sở đào tạo là hướng đến việc đào tạo chất lượng cao, để Việt Nam có người giỏi ở tất cả các công đoạn của ngành công nghiệp bán dẫn. Thay vì chỉ đào tạo để lấp đầy về số lượng, ông đề xuất một chiến lược dài hạn: sinh viên có thể ra nước ngoài học hỏi và sau đó trở về, mang theo kiến thức và kinh nghiệm quý báu.
PGS.TS Nguyễn Phong Điền, Phó giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội, đồng tình với quan điểm này. Ông cho rằng việc đào tạo tinh hoa không cần hàng chục ngàn người, mà phải tập trung tạo ra những cá nhân rất giỏi, đặc biệt ở trình độ sau đại học. Hiện tại, trường đang triển khai chương trình đào tạo kỹ sư chuyên sâu trong lĩnh vực vi mạch bán dẫn, nhằm đạt trình độ kỹ sư bậc 7 hoặc tương đương thạc sĩ.
- Chương trình đào tạo kỹ sư chuyên sâu đã triển khai hai khóa ở ngành thiết kế vi mạch, với khoảng 50 sinh viên.
- Nguồn tuyển là cử nhân từ các ngành liên quan, được đào tạo thêm 1,5 năm, bao gồm nửa năm làm việc và thực hiện đồ án tốt nghiệp tại doanh nghiệp nước ngoài, sau đó tiếp tục học lên tiến sĩ.
- Trường vật liệu của Đại học Bách khoa Hà Nội đang mở khóa thứ ba đào tạo hệ cử nhân ngành vật liệu điện tử và công nghệ nano, với khoảng 120 sinh viên mỗi khóa.
Vượt khó khăn về thiết bị và hợp tác quốc tế
PGS.TS Nguyễn Văn Quy nhấn mạnh rằng thành công của sản phẩm bán dẫn phụ thuộc lớn vào công nghệ và vật liệu. Tuy nhiên, lĩnh vực đào tạo này tại Việt Nam gặp nhiều khó khăn do cần đầu tư lớn vào thiết bị và phòng sạch. Ví dụ, một máy quang khắc có giá từ vài chục đến hàng trăm triệu đô la, và các thiết bị khác cũng có giá trị lên đến hàng tỉ đồng. Hóa chất sử dụng cũng đắt đỏ và đôi khi khan hiếm.
Để đào tạo sinh viên giỏi, không chỉ cần tiềm lực từ nhà trường về thiết bị và giảng viên, mà còn cần môi trường doanh nghiệp để sinh viên được 'nhúng' vào thực tế, tham gia nghiên cứu và học qua các dự án. Hiện tại, nhiều doanh nghiệp nước ngoài vào Việt Nam chỉ mang theo phần công việc dễ làm, vì họ tìm kiếm nhân công giá rẻ hơn là đội ngũ tinh hoa. Chỉ khi Việt Nam có nhân lực chất lượng cao, họ mới đem sang những phần khó hơn, từ đó mới hy vọng ngành công nghiệp bán dẫn phát triển.
Giải pháp được đề xuất là hợp tác với doanh nghiệp nước ngoài để đưa sinh viên đi thực tập, mời chuyên gia nước ngoài tham gia giảng dạy và hướng dẫn dự án. Đây được xem là hướng 'đi tắt đón đầu', giúp Việt Nam dịch chuyển trước và thu hút đầu tư trong tương lai.
'Vòng lặp' đào tạo và bài học từ thực tế
PGS.TS Nguyễn Phong Điền cho rằng trong đào tạo nhân lực, cần sáu trụ cột như tuyển sinh, giảng viên và cơ sở vật chất, nhưng để đào tạo 'tinh hoa', phải tính đến trụ cột thứ bảy là việc làm cho sinh viên tốt nghiệp. Trường đang tìm đối tác là doanh nghiệp nước ngoài để giải quyết vấn đề này, giới thiệu sinh viên sang vừa làm việc vừa học trình độ cao hơn.
Ông không lo ngại về hiện tượng 'chảy máu chất xám' khi 'tinh hoa' làm việc ở nước ngoài. Thay vào đó, họ có thể trở về hoặc trở thành người kết nối, hỗ trợ các thế hệ kế tiếp, tạo nên một cộng đồng người Việt giỏi trong lĩnh vực bán dẫn. Điều này sẽ giúp Việt Nam có cơ hội đuổi kịp thế giới.
Vũ Quang Minh, sinh viên khóa 2 kỹ sư chuyên sâu về thiết kế vi mạch, chia sẻ rằng để được nhận vào phòng lab, sinh viên không chỉ cần kết quả học tập tốt mà còn phải thể hiện lý do và quyết tâm theo đuổi lĩnh vực mình chọn. Từ năm thứ ba, sau khi vào lab, sinh viên dành hầu hết thời gian làm việc, thậm chí đến 8-9 giờ tối, với niềm đam mê xem vi mạch là niềm vui.
PGS.TS Phạm Nguyễn Thanh Loan, Giám đốc chương trình đào tạo hệ thống nhúng thông minh và IoT, cho biết hiện có chưa đến 50% sinh viên được nhận vào lab, và chỉ một nửa trong số đó được chuyển tiếp học kỹ sư chuyên sâu. Các sinh viên này sau đó được gửi đến doanh nghiệp nước ngoài nửa năm để làm việc và hoàn thiện đồ án tốt nghiệp. Bà Loan nhấn mạnh việc duy trì 'vòng lặp' này, nơi sinh viên ra đi và hỗ trợ thế hệ sau, với hy vọng 10% trở về làm việc tại Việt Nam.
Bài học đầu tiên: Ước mơ nhưng đừng ảo tưởng
PGS.TS Nguyễn Phong Điền khuyên sinh viên muốn theo đuổi vi mạch bán dẫn: 'đừng ảo tưởng'. Không phải cứ lao vào 'ngành hot' là có cơ hội việc làm cao và thành công. Thay vào đó, sinh viên cần hình dung rõ về lĩnh vực rộng lớn này, hiểu nhu cầu nhân lực ở các phân khúc khác nhau, và quan trọng nhất là có đam mê và quyết tâm.
Hiện có khoảng 50 doanh nghiệp quốc tế tham gia thị trường Việt Nam, bao gồm Intel, Amkor, Hana Micron, Marvell, Synopsys và Cadence, cùng với các công ty trong nước như Viettel, FPT và VNChip. Năm 2024, Chính phủ đã phê duyệt chương trình 'Phát triển nguồn nhân lực ngành công nghiệp bán dẫn đến năm 2030', với mục tiêu đào tạo ít nhất 50.000 nhân lực trình độ đại học trở lên, trong đó có 15.000 người thiết kế vi mạch và 35.000 người đảm trách sản xuất, đóng gói và kiểm thử.
Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo, hiện có 35 cơ sở giáo dục đại học đào tạo lĩnh vực bán dẫn, bao gồm Đại học Bách khoa Hà Nội, Đại học Công nghệ, Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Đà Nẵng và các trường thuộc Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh. Từ năm 2026, Trường Cao đẳng Kỹ thuật Cao Thắng cũng sẽ đào tạo ngành công nghệ kỹ thuật bán dẫn và vi mạch ở trình độ cao đẳng.
