Sách giáo khoa điện tử: Bước đột phá trong giáo dục hòa nhập cho học sinh khiếm thị
Học sinh khiếm thị tại Việt Nam đang có những bước tiến đáng kể trong việc học tập độc lập và tham gia tích cực vào các hoạt động lớp học. Điều này đến từ thành công của một sáng kiến thí điểm cung cấp sách giáo khoa điện tử dễ tiếp cận, được Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) hỗ trợ thực hiện.
Giải pháp thiết thực cho "nạn đói sách" kéo dài
Mô hình thí điểm được triển khai từ tháng 1 đến tháng 5 năm 2025 tại Trường Nguyễn Đình Chiểu ở Hà Nội. Chương trình đã cung cấp 12 đầu sách thuộc 5 môn học cốt lõi cho 30 học sinh khiếm thị đang học lớp 7 và lớp 9. Các em có thể đọc sách thông qua ứng dụng trên điện thoại di động và máy tính, một phương thức hoàn toàn mới so với truyền thống.
Sáng kiến này nhằm giải quyết tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng các tài liệu học tập tiếp cận - vấn đề thường được gọi là "nạn đói sách" mà cộng đồng người khuyết tật chữ in phải đối mặt trong nhiều năm qua. Đồng thời, dự án hướng tới xây dựng một mô hình bền vững cho việc chuyển đổi, cung cấp và sử dụng sách giáo khoa điện tử dễ tiếp cận trên quy mô rộng hơn.
Những chuyển biến tích cực trong học tập
Kết quả từ giai đoạn thí điểm cho thấy sách giáo khoa điện tử dễ tiếp cận đã cải thiện đáng kể trải nghiệm học tập của học sinh khiếm thị. Với các tính năng đồng bộ giữa văn bản và âm thanh, học sinh có thể:
- Tự đọc sách mà không cần sự trợ giúp liên tục
- Chuẩn bị bài trước khi đến lớp một cách chủ động
- Tham gia tích cực hơn vào các hoạt động học tập trên lớp
Các cuộc khảo sát được thực hiện trước, trong và sau quá trình triển khai cho thấy học sinh trở nên tự tin và độc lập hơn rõ rệt trong học tập. Giáo viên và phụ huynh cũng ghi nhận họ không còn phải dành nhiều thời gian và công sức để đọc sách cho học sinh nghe, bởi các em đã có thể tự mình tiếp cận với sách giáo khoa.
Ưu điểm vượt trội so với sách chữ nổi truyền thống
Không giống như sách chữ nổi Braille truyền thống vốn cồng kềnh và hạn chế về số lượng đầu sách, sách giáo khoa EPUB dễ tiếp cận mang lại nhiều lợi thế:
- Có thể được lưu trữ dễ dàng trên máy tính xách tay hoặc thiết bị di động
- Cho phép học sinh học tập mọi lúc, mọi nơi mà không bị giới hạn bởi không gian vật lý
- Dễ dàng cập nhật và chỉnh sửa nội dung khi cần thiết
Cam kết từ các bên liên quan
Tại lễ tổng kết thí điểm, bà Federica Dispenza - Trợ lý Đại diện thường trú UNDP tại Việt Nam, Trưởng phòng Quản trị và Tham gia - đã phát biểu: "Sách giáo khoa điện tử dễ tiếp cận không chỉ là một giải pháp kỹ thuật, mà còn mang lại cho học sinh sự độc lập trong học tập, sự tự tin tham gia các hoạt động giáo dục, và niềm vui giản dị khi có một cuốn sách bất cứ khi nào các em cần. Tiếp cận sách giáo khoa phải là nền tảng, không bao giờ là một đặc quyền."
Bà Nguyễn Thị Kim Hoa - Giám đốc trung tâm Nghiên cứu Công bằng và Hòa nhập, Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam - nhấn mạnh: "Để mô hình này có thể được duy trì và nhân rộng, cần có sự chung tay của nhiều bên: từ các cơ quan quản lý, cơ sở giáo dục, các tổ chức quốc tế, đến gia đình và cộng đồng. Chúng tôi cam kết tiếp tục đóng vai trò là đơn vị nghiên cứu, tư vấn chính sách và kết nối các nguồn lực nhằm thúc đẩy giáo dục hòa nhập."
Hướng tới nhân rộng mô hình trên toàn quốc
Giai đoạn thí điểm đã cho thấy tiềm năng lớn để nhân rộng mô hình sách giáo khoa điện tử dễ tiếp cận trên toàn quốc. Các bên liên quan đều nhấn mạnh sự cần thiết phải tích hợp giải pháp này vào hệ thống giáo dục quốc gia, bao gồm:
- Công nhận chính thức định dạng EPUB như một định dạng sách giáo khoa tiêu chuẩn
- Thiết lập các cơ chế sản xuất và phân phối bền vững
- Xây dựng quy trình chuẩn hóa cho việc chuyển đổi sách giáo khoa sang định dạng dễ tiếp cận
Sáng kiến này cũng góp phần thúc đẩy giáo dục hòa nhập tại Việt Nam, phù hợp với các nỗ lực quốc gia trong việc tăng cường tài liệu học tập dễ tiếp cận cho học sinh khuyết tật. Điều này được thể hiện rõ trong chỉ đạo tại Thông báo Kết luận số 444-TB/VPTW do Văn phòng Trung ương Đảng ban hành, sau buổi làm việc của Tổng Bí thư với các bộ, ngành và tổ chức của người khuyết tật về thực hiện chủ trương của Đảng và chính sách của Nhà nước đối với người khuyết tật vào đầu tháng 12 năm 2025.
Sách giáo khoa điện tử dễ tiếp cận đang chứng minh là một giải pháp thiết thực để hiện thực hóa giáo dục hòa nhập tại Việt Nam, mở ra cơ hội học tập bình đẳng và phát triển toàn diện cho mọi trẻ em, bất kể khả năng đặc biệt nào.
