Ngành học xương sống tiếp tục 'thất sủng': Báo động mất cân đối nhân lực
Số liệu mới nhất từ Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) đã vẽ nên một bức tranh đáng lo ngại về tình trạng tuyển sinh đại học năm 2025. Hơn 10 nhóm ngành được coi là xương sống của nền kinh tế, từ khoa học cơ bản đến nông nghiệp và môi trường, đang hoàn toàn lép vế trước các ngành thời thượng, dẫn đến sự mất cân đối nghiêm trọng trong cơ cấu nhân lực tương lai.
Mất cân đối diện rộng: Những con số biết nói
Theo báo cáo của Vụ Giáo dục Đại học, Bộ GD&ĐT, kết quả tuyển sinh đại học năm 2025 có đến 12 nhóm ngành đào tạo có quy mô tuyển sinh dưới 10.000 sinh viên mỗi nhóm. Tổng cộng, các nhóm ngành này chỉ thu hút được 70.603 sinh viên, tương đương 10,5% tổng lượng người học nhập học trên cả nước. Con số này là một "khoảng lặng" đáng báo động đối với các lĩnh vực then chốt.
Trong số đó, những ngành vốn được xem là "mạch máu" của sự phát triển bền vững như Khoa học sự sống (trên 4.800 sinh viên), Khoa học tự nhiên (gần 4.700) và Toán cùng thống kê (gần 4.200) lại nằm ở nhóm đáy của sự lựa chọn. Đáng chú ý nhất là nhóm ngành Nông, lâm nghiệp và thủy sản chỉ có gần 5.600 sinh viên theo học, dù Việt Nam luôn tự hào là quốc gia có thế mạnh về nông nghiệp xuất khẩu.
Khi công nghệ 4.0 tràn vào cánh đồng, ai sẽ là người vận hành, nghiên cứu giống và tối ưu hóa chuỗi cung ứng nếu giới trẻ tiếp tục quay lưng với đồng ruộng? Tương tự, lĩnh vực môi trường và bảo vệ môi trường cũng chỉ thu hút được hơn 6.500 người học. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và ô nhiễm đang là bài toán sống còn, sự thiếu hụt chuyên gia môi trường trong tương lai sẽ là một thách thức lớn đối với các mục tiêu phát triển xanh và bền vững.
Thậm chí, các ngành mang tính định hướng xã hội cao như Dịch vụ xã hội (chỉ có gần 3.200 sinh viên) cũng rơi vào tình trạng "đói" và "teo tóp" dần. Điều này phản ánh tâm lý chọn nghề rõ rệt của thế hệ trẻ: ưu tiên những ngành có khả năng sinh lời nhanh, làm việc trong môi trường văn phòng máy lạnh và né tránh công việc vất vả, nặng tính nghiên cứu hoặc thực địa.
Hệ lụy và nguy cơ cho nền kinh tế
Trong số hơn 681.000 thí sinh nhập học đại học năm 2025, có tới hơn 146.000 em chọn nhóm ngành Kinh doanh và quản lý, chiếm tỷ lệ 21%. Nếu không có sự điều tiết kịp thời, Việt Nam sẽ rơi vào kịch bản nguy hiểm: thừa nhân viên văn phòng nhưng thiếu nhà khoa học cơ bản; thừa người làm dịch vụ nhưng thiếu kỹ sư sản xuất và chế biến chất lượng cao.
Việc thiếu hụt người học ở nhóm ngành Sản xuất và chế biến (9.659 sinh viên) là minh chứng cho thấy nền sản xuất công nghiệp nội địa đang đứng trước nguy cơ thiếu đội ngũ kỹ thuật trình độ cao để tiếp nhận chuyển giao công nghệ. Sự mất cân đối này không chỉ ảnh hưởng đến từng ngành mà còn đe dọa đến sự phát triển tổng thể của đất nước.
Cần một "bàn tay hữu hình" để điều tiết
Tại sao những ngành quan trọng lại thiếu người học? Câu trả lời nằm ở thị trường lao động. Thu nhập thấp, lộ trình thăng tiến chậm và môi trường làm việc khắc nghiệt của các ngành khoa học cơ bản, nông lâm nghiệp là rào cản lớn nhất. Để thay đổi bức tranh này, không thể chỉ dựa vào công tác tư vấn hướng nghiệp từ các trường đại học.
Cần có những chính sách vĩ mô mạnh mẽ hơn về hỗ trợ tài chính, như tiếp tục mở rộng các gói học bổng, miễn giảm học phí cho những ngành đặc thù và khoa học cơ bản, tương tự như chính sách cho ngành Sư phạm. Đồng thời, Nhà nước và doanh nghiệp cần bắt tay chặt chẽ để tạo ra những vị trí việc làm với đãi ngộ xứng đáng cho các chuyên gia trong lĩnh vực nông nghiệp, môi trường và khoa học.
Ý kiến chuyên gia và giải pháp cho tương lai
GS.TS Chử Đức Trình, Hiệu trưởng Đại học Công nghệ (Đại học Quốc gia Hà Nội), cho rằng nền kinh tế Việt Nam đang chuyển đổi mạnh mẽ sang các lĩnh vực công nghệ cao như công nghệ thông tin, điện tử viễn thông, bán dẫn vi mạch, tự động hóa, trí tuệ nhân tạo và công nghệ y sinh học. Để đáp ứng yêu cầu phát triển này, Việt Nam phải giải quyết bài toán thiếu hụt nhân lực chất lượng cao.
Chương trình đào tạo kỹ sư và thạc sĩ tài năng thuộc các lĩnh vực STEM giai đoạn 2025-2035 được thiết kế dành cho những người có năng lực học thuật vượt trội, khả năng nghiên cứu khoa học và tư duy sáng tạo. Muốn vậy, ông Trình khẳng định cần những sinh viên có năng lực tư duy Toán học, Vật lý và Khoa học tự nhiên.
TS Đặng Văn Huấn, Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ GD&ĐT), nhấn mạnh rằng nguồn nhân lực chất lượng cao, tài năng trong các lĩnh vực công nghệ then chốt (STEM) đã trở thành yếu tố cạnh tranh cốt lõi giữa các quốc gia. Ở Việt Nam, sự thiếu hụt đội ngũ nhân lực STEM có trình độ, kỹ năng đáp ứng yêu cầu của các tập đoàn công nghệ lớn là rào cản cho việc thu hút đầu tư và chuyển dịch cơ cấu kinh tế.
Theo Thứ trưởng Bộ GD&ĐT Lê Quân, tỷ lệ sinh viên theo học các khối khoa học kỹ thuật, công nghệ và khoa học sức khỏe hiện mới chiếm khoảng 30% tổng số sinh viên nhập học, vẫn thấp so với nhu cầu phát triển. Ông nhấn mạnh sự thay đổi nhanh chóng của thị trường lao động dưới tác động của trí tuệ nhân tạo, tự động hóa và phân tích dữ liệu đòi hỏi các trường phải chủ động tái cơ cấu ngành nghề đào tạo.
Trong thời gian tới, các cơ sở đào tạo được khuyến khích mở rộng các ngành công nghệ mũi nhọn, khoa học sức khỏe, khoa học sự sống, công nghiệp văn hóa và chương trình đào tạo bằng ngoại ngữ, đồng thời tăng cường hợp tác với doanh nghiệp và đối tác quốc tế. Chỉ có sự phối hợp đồng bộ từ nhiều phía mới có thể đảo ngược xu hướng "thất sủng" của các ngành học xương sống, đảm bảo một tương lai phát triển bền vững cho Việt Nam.
