Cuộc thi Khoa học Kỹ thuật Quốc gia: Đến lúc cần 'thay máu' để tránh lệch lạc
Cuộc thi Khoa học Kỹ thuật (KHKT) quốc gia, được tổ chức từ năm 2013, từng được kỳ vọng là sân chơi khơi dậy niềm đam mê nghiên cứu khoa học trong học sinh phổ thông. Tuy nhiên, hiện nay, cuộc thi đang dần bị đặt câu hỏi về tính học thuật và chuẩn mực liêm chính, khiến nhiều chuyên gia kêu gọi cần có sự 'thay máu' để điều chỉnh mục tiêu ban đầu.
Nguy cơ biến dạng động cơ học tập
Sau khi cuộc thi năm 2025 kết thúc, một làn sóng tranh luận mới đã bùng lên trong cộng đồng khoa học. Nhiều đề tài đoạt giải cao bị phân tích và đánh giá lại, với không ít dự án bị cho là vượt quá năng lực thực tế của học sinh phổ thông, thậm chí có dấu hiệu vi phạm liêm chính trong nghiên cứu. Các đề tài từ các trường như THPT Chuyên Lương Văn Tụy (Ninh Bình), THPT Yên Mỹ (Hưng Yên), THPT Ngô Quyền (Hải Phòng) và THPT chuyên Khoa học Tự nhiên (ĐH Quốc gia Hà Nội) đã được 'mổ xẻ' dưới góc nhìn chuyên môn.
TS Hà Mạnh Linh, nghiên cứu sau tiến sĩ tại Đại học Nagasaki, Nhật Bản, cho rằng các tranh luận này phản ánh mối quan tâm chung: liệu cuộc thi còn phục vụ đúng mục tiêu ban đầu hay không. Ông nhấn mạnh, đây không chỉ là vấn đề của cá nhân hay đề tài cụ thể, mà là định hướng của cả mô hình khuyến khích nghiên cứu. Ở giai đoạn đầu, cuộc thi mang lại giá trị tích cực khi giúp học sinh tiếp cận khoa học sớm, nhưng hiện nay, nó cho phép các dự án có độ rộng và sâu lớn, như AI, học máy, sinh học, y sinh, cơ khí, vật liệu và hệ thống nhúng.
Điều này đặt ra câu hỏi: liệu học sinh phổ thông, trong 1-2 năm, có đủ nền tảng để làm chủ kiến thức phức tạp như vậy? Khi kỳ vọng bị đẩy cao, vai trò của người hướng dẫn trở nên quan trọng hơn, ranh giới giữa hướng dẫn và làm thay trở nên mờ nhạt. TS Linh chỉ ra rằng, việc một số giáo viên hướng dẫn nhiều đề tài đoạt giải cao ở các lĩnh vực khác nhau có thể là dấu hiệu cho thấy mô hình cuộc thi đang đặt yêu cầu thiếu thực tế.
Áp lực thành tích và lệch mục tiêu
Một yếu tố khác góp phần làm lệch mục tiêu ban đầu là việc kết quả cuộc thi được gắn chặt với quyền lợi tuyển sinh đại học. Khi nghiên cứu khoa học trở thành 'đường tắt' quan trọng, nó dễ biến thành cuộc đua thắng - thua, nơi giá trị học thuật bị lấn át bởi mục tiêu đạt giải. TS Hà Mạnh Linh cho biết, hệ quả là học sinh phải đánh đổi thời gian học chính khóa, chịu áp lực tâm lý gia tăng và sức khỏe bị ảnh hưởng. Gia đình và nhà trường cũng đầu tư nguồn lực tài chính đáng kể.
Trong khi đó, việc đánh giá đề tài có xu hướng nghiêng về quy mô, độ hoành tráng và yếu tố công nghệ cao, thay vì chú trọng vào quá trình học tập và mức độ hiểu biết thực sự của học sinh. 'Ở góc độ giáo dục, điều này đáng lo ngại hơn là vài sai phạm đơn lẻ, bởi nó phản ánh một cơ chế khuyến khích chưa phù hợp, dễ làm biến dạng động cơ học tập', ông Linh nhận định.
Đề xuất điều chỉnh mô hình cuộc thi
TS Doãn Minh Đăng, đang công tác tại Đức, cho rằng cuộc thi không cần bị phủ nhận hoàn toàn, mà có thể cải tiến dần về cách tổ chức. Ông gợi ý tham khảo mô hình của các kỳ thi lâu đời như học sinh giỏi quốc gia, hoặc cách tổ chức theo vùng của cuộc thi giải bài tập tin học sinh viên ICPC. Theo đó, thay vì tập trung thành một kỳ thi quy mô toàn quốc, có thể chia thành 3 đến 5 cuộc thi nhỏ theo từng vùng, mỗi vùng do một trường đại học có thế mạnh về kỹ thuật phụ trách tổ chức.
Thành công hay thất bại của cuộc thi sẽ gắn với uy tín của đơn vị tổ chức, từ đó tạo động lực nâng cao chất lượng. Đồng thời, quy trình chấm thi cần được siết chặt hơn, có thể áp dụng hình thức chấm chéo qua nhiều vòng, thậm chí ghi hình lại để tăng tính minh bạch và khả năng kiểm tra.
TS Hà Mạnh Linh đề xuất một cách tiếp cận khác, nhẹ nhàng hơn nhưng sát với bản chất của khoa học. Thay vì duy trì 'đấu trường quốc gia' nặng tính thành tích, hoạt động nghiên cứu khoa học ở bậc phổ thông có thể được tổ chức theo hướng gắn với các lĩnh vực hẹp và kết nối trực tiếp với cộng đồng chuyên môn thực thụ. Kinh nghiệm từ Nhật Bản cho thấy, nhiều giáo viên THCS và THPT tham gia cộng đồng học thuật phù hợp với chuyên môn, từ đó hướng dẫn học sinh thực hiện đề tài nhỏ, vừa sức, xuất phát từ sự tò mò và đam mê thực sự.
Trong mô hình này, việc ghi nhận thành tích không đặt nặng giải thưởng theo kiểu xếp hạng, mà thông qua các hình thức như giải trình bày, giải poster, giải ý tưởng hay giấy chứng nhận tham gia. Những ghi nhận này vẫn có thể được sử dụng trong hồ sơ học tập, xét học bổng hoặc định hướng nghề nghiệp, nhưng không nên trở thành tiêu chí quyết định trong tuyển sinh đại học.
TS Linh nhấn mạnh, điều quan trọng là tách bạch giữa hoạt động nghiên cứu khoa học và cơ chế tuyển sinh, để tránh việc một bên bị chi phối bởi mục tiêu của bên còn lại. Khi không còn áp lực phải 'thắng', học sinh sẽ có nhiều không gian hơn để học hỏi, thử nghiệm và chấp nhận sai sót - những yếu tố cốt lõi của quá trình nghiên cứu.
Ông cũng khẳng định, hiện nay vẫn có nhiều học sinh và giáo viên tham gia nghiên cứu khoa học một cách nghiêm túc và tâm huyết. Việc điều chỉnh mô hình cuộc thi, nếu được thực hiện, không phải để phủ nhận những nỗ lực đó, mà nhằm bảo vệ các giá trị học thuật chân chính trước sức ép thành tích ngày càng lớn. Khoa học trong giáo dục phổ thông không cần hào nhoáng hay tạo thành tựu vượt tầm, mà cốt lõi là xây dựng môi trường an toàn, nơi học sinh có thể học cách tư duy, đặt câu hỏi và trung thực với năng lực của chính mình.
