Trung Quốc cách mạng giáo dục: Tiến sĩ được cấp bằng từ phát minh thực tế thay vì luận án
Một cuộc cách mạng thầm lặng nhưng quyết liệt đang làm rung chuyển nền giáo dục đại học tại Trung Quốc. Thay vì những chồng luận án dày cộm phủ bụi, các sản phẩm kỹ thuật và máy móc thực tế đang trở thành tiêu chuẩn mới để trao bằng tiến sĩ. Động thái này xuất phát từ luật giáo dục sửa đổi năm 2024, cho phép cấp học vị tiến sĩ dựa trên nguyên mẫu vật lý hoặc dự án kỹ thuật, thay thế hoàn toàn luận án văn bản truyền thống.
Những tiến sĩ đầu tiên của kỷ nguyên mới
Tháng trước, tại Đại học Đông Nam ở Nam Kinh, một sự kiện chưa từng có tiền lệ đã diễn ra. Nghiên cứu sinh Zheng Hehui bước lên bục bảo vệ luận án tiến sĩ với một bộ khối thép gia cường tinh xảo, có khả năng lắp ghép như Lego khổng lồ, thay vì tập văn bản đóng bìa da trang trọng. Sáng chế này hiện đang gánh trọng lượng của cây cầu dây văng khổng lồ bắc qua sông Dương Tử, biến Zheng Hehui thành một trong những người đầu tiên nhận bằng "tiến sĩ thực hành".
Cuộc chiến chống lại "khoa học thây ma"
Quyết định xóa bỏ quy chuẩn hàn lâm cũ kỹ của Bắc Kinh bắt nguồn từ thực trạng đáng báo động: sự lạm phát của các nghiên cứu vô giá trị. Trong nhiều năm, nền học thuật Trung Quốc bị chi phối bởi văn hóa "xuất bản hay là chết", dẫn đến sự hình thành của các "xưởng sản xuất bài báo" chợ đen. Hệ quả là dù Trung Quốc vượt Mỹ về số lượng công trình nghiên cứu vào năm 2022, nhưng chỉ riêng năm 2023, hơn 10.000 bài báo học thuật bị thu hồi, với tỷ lệ đáng kể từ tác giả Trung Quốc. Chính phủ gọi đây là "khoa học thây ma" - những nghiên cứu chỉ tồn tại để được trích dẫn mà không tạo ra giá trị thực.
Việc cho phép sinh viên tốt nghiệp bằng các sản phẩm như tháp cầu hay hệ thống hàn chân không là đòn phản công trực diện của Bộ Giáo dục Trung Quốc. Bằng cách thay đổi cơ chế đánh giá, họ đang triệt tiêu động lực của các xưởng sản xuất bài báo, khuyến khích sáng tạo thực tiễn thay vì lý thuyết suông.
Thúc đẩy tự chủ công nghệ trong bối cảnh địa chính trị
Động lực sâu xa hơn của cuộc cải cách này nằm ở vấn đề an ninh quốc gia. Trong bối cảnh cuộc chiến thương mại với Hoa Kỳ leo thang và các lệnh cấm vận công nghệ siết chặt, Trung Quốc nhận ra rằng chỉ số học thuật cao không thể giúp sản xuất chip bán dẫn hay máy tính lượng tử. Li Jiang, nhà khoa học thông tin tại Đại học Nam Kinh, nhận định có một khoảng cách mênh mông giữa kiến thức sách vở và năng lực thực hành mà xã hội cần.
Để lấp đầy khoảng trống này, từ năm 2022, Trung Quốc đã triển khai các chương trình thí điểm trong 18 lĩnh vực then chốt như điện tử, công nghệ thông tin và bán dẫn. Wei Lianfeng, nhà nghiên cứu tại Viện Năng lượng Hạt nhân Trung Quốc, là minh chứng sống động cho mô hình "kỹ sư tinh hoa" mới. Anh tốt nghiệp từ Viện Công nghệ Cáp Nhĩ Tân với "luận án" là quy trình hàn laser chân không và thiết bị liên quan, tích lũy từ mười năm kinh nghiệm thực tế.
Thách thức và triển vọng của mô hình giáo dục mới
Trong ba năm qua, 50 trường cao học chuyên biệt cho kỹ sư đã được thành lập, thu hút 20.000 sinh viên. Đại học Thanh Hoa hợp tác với 56 doanh nghiệp lớn, mang về hơn 100 bằng sáng chế. Để đảm bảo chất lượng, các trường áp dụng cơ chế "cố vấn kép": một giáo sư đảm bảo tính hàn lâm và một chuyên gia từ doanh nghiệp hướng dẫn thực tiễn.
Tuy nhiên, mô hình này đặt ra thách thức không nhỏ. Sun Yutao, nhà nghiên cứu chính sách tại Đại học Công nghệ Đại Liên, thừa nhận việc đánh giá một kỹ thuật hàn khó khăn và trừu tượng hơn nhiều so với chấm điểm một bài luận văn. Chất lượng của chuyên gia hướng dẫn từ doanh nghiệp cũng là biến số rủi ro có thể ảnh hưởng đến giá trị của tấm bằng tiến sĩ.
Dù số lượng "tiến sĩ thực hành" hiện còn khiêm tốn so với 97.000 tiến sĩ tốt nghiệp mỗi năm tại Trung Quốc, tín hiệu từ nhóm tiên phong rất khả quan. Mô hình này được dự báo sẽ mở rộng sang các lĩnh vực lai như thiết kế thiết bị y tế hay chẩn đoán thông minh. Bằng cách buộc giới tinh hoa trí thức phải "nhúng tay vào dầu mỡ", Trung Quốc đang đặt cược vào một thế hệ kỹ sư mới có khả năng hiện thực hóa tham vọng cường quốc công nghệ, thay vì chỉ làm đẹp các bảng xếp hạng học thuật quốc tế.
