Khi mục sư Paluku Makundi Denis qua đời tại một bệnh viện ở Bunia (miền đông Congo) vào ngày 3.2, các bác sĩ cho biết nguyên nhân là do một cơn viêm phúc mạc đột ngột. Nhưng sau một đám tang đông người tại quê nhà của ông ở thị trấn Mongbwalu – và cái chết của ba người thân trong vòng vài tuần sau đó – các nhân viên y tế đang điều tra một khả năng đáng lo ngại hơn: ông có thể là một trong những nạn nhân đầu tiên của đợt bùng phát Ebola mới nhất tại quốc gia này.
Hành trình tìm 'bệnh nhân đầu tiên'
Trong quá trình tìm kiếm 'bệnh nhân đầu tiên', hãng tin Reuters đã đến Mongbwalu – nơi các quan chức y tế tin rằng ổ dịch có thể đã âm thầm tồn tại nhiều tháng mà không bị phát hiện. Qua các cuộc phỏng vấn với hơn 20 người trên khắp miền đông Congo – cùng với việc xem xét sổ sách bệnh viện, hồ sơ mai táng và các báo cáo nội bộ của chính phủ – Reuters đã tập hợp nên bức tranh phục dựng rõ ràng nhất cho đến nay về một trong những sự kiện siêu lây nhiễm sớm nhất của ổ dịch: tang lễ của mục sư Paluku.
Tang lễ và chiếc quan tài bị vỡ
Mongbwalu là một thị trấn khai khoáng hẻo lánh với những con đường đất đỏ và các trại khai thác vàng tạm bợ. Đây là nơi thi thể của ông Paluku, đặt trong một chiếc quan tài bằng gỗ, được chở về để chôn cất. Nhưng con đường từ Bunia đến Mongbwalu đầy ổ gà này đã khiến quan tài bị vỡ. Người thân vội vã mua một quan tài mới và chuyển thi thể của Paluku trước khi trời tối.
Jean Marie Bakendedia, hàng xóm, cho biết: 'Khi quan tài được thay, khoảng 16 giờ, người dân đi đến nghĩa trang, và khi họ quay về vào khoảng 18 giờ, họ đã đốt chiếc quan tài cũ'. Trong những ngày sau tang lễ, những cư dân sống gần khu nhà của gia đình bắt đầu đổ bệnh – sốt, nôn mửa, chảy máu… những triệu chứng tương tự như của Ebola. Thị trưởng Mongbwalu nói với Reuters rằng đã có 48 ca tử vong được ghi nhận trong vòng hai tuần sau khi chôn cất. Ba người thân ruột thịt của mục sư cũng qua đời chỉ trong vòng vài tuần.
Tin đồn lan truyền
Bà Bertha là mẹ của Paluku. Bà kể rằng sau tang lễ, tin đồn bắt đầu lan truyền. Tin đồn lan khắp thị trấn rằng chiếc quan tài bị hỏng đã bị đốt trụi sau khi thay quan tài mới. Trong cộng đồng người Nande, việc đốt một chiếc quan tài, dù đã hỏng, bị coi là sự xúc phạm đến tổ tiên.
Bà Bertha Aleko kể lại: 'Tôi không biết điều gì đang xảy ra trong xóm. Sau khi đốt quan tài và cái chết của Paluku, chúng tôi bắt đầu nghe tin đồn rằng quan tài của con trai tôi đi vòng quanh xóm vào ban đêm, đặc biệt là ở Shun 1. Một hôm, tôi quyết định tự mình kiểm tra. Tôi cầu nguyện với Chúa và ra ngoài vào ban đêm để xem những tin đồn này có đúng không. Tôi đi bộ một mình trong xóm từ 1 giờ đến 2 giờ sáng để quan sát điều gì thực sự đang xảy ra, nhưng tôi không thấy gì cả'.
Khi số người chết tiếp tục tăng, người dân bắt đầu tìm kiếm câu trả lời. Không phải ở các phòng khám, mà từ những sự việc xung quanh lễ chôn cất. Và chẳng bao lâu, câu chuyện bắt đầu có đời sống riêng trên mạng. Một nhóm nhạc địa phương đã viết một bài hát về những tin đồn, với ca từ như: 'Chúng tôi nghe nói một chiếc quan tài đang lang thang ở Mongbwalu, để lại sự tàn phá đằng sau…' Và điều này đã tạo nên một cơn sốt trên TikTok khắp miền đông Congo – với những người dùng đăng tải các video cho thấy những chiếc quan tài tự di chuyển.
Ổ dịch được xác nhận
Nhân viên y tế lần đầu tiên báo cho Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) vào ngày 5.5 sau khi một loạt ca tử vong không rõ nguyên nhân càn quét qua thị trấn. Ổ dịch được xác nhận vào ngày 15.5. Kể từ đó, hơn 600 ca đã được ghi nhận – với ít nhất 115 ca tử vong trên khắp miền đông Congo, trong đó có nhiều ca ở Mongbwalu. Các nhà điều tra tin rằng vi rút có thể đã lưu hành không bị phát hiện từ 4 đến 6 tháng.
Cuộc điều tra về người đầu tiên mang vi rút Ebola vào Mongbwalu vẫn đang được tiến hành… Và các nhà điều tra cảnh báo rằng nỗi sợ hãi cũng như sự ngờ vực chính quyền đang cản trở các nỗ lực truy vết – tại một thị trấn vẫn đang cố gắng lý giải những gì đã xảy ra.
