Phùng Ngọc Anh, nữ chiến sĩ biệt động người Hoa nổi tiếng với biệt danh “Tiểu Long Nữ” do cảnh sát ngụy đặt, đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử kháng chiến chống Mỹ. Bà sinh năm 1940, gia nhập cách mạng năm 25 tuổi trong Đội vũ trang biệt động người Hoa thuộc Ban Hoa vận Khu ủy Sài Gòn-Chợ Lớn-Gia Định. Khi ấy, toàn đội chỉ có một khẩu Colt Mỹ và ít người rành tiếng Việt. Phùng Ngọc Anh được hướng dẫn sử dụng súng, ngồi hàng giờ lắp ráp và tập ngắm, nhưng chỉ có ba viên đạn để bắn thử. Cô nảy ra ý tưởng “chống lãng phí” và rủ đồng đội Tiểu Yến: “Tao sẽ đi tập bắn, mà bia là lưng Mỹ!”
Những chiến công đầu tiên
Trong khu hẻm lao động của người Hoa, Ngọc Anh và Tiểu Yến phát hiện một bóng đen cao lớn đi vào hẻm. Ngọc Anh bấm hiệu cho Tiểu Yến, cô lách ra khỏi chỗ núp theo sau, khi còn cách mục tiêu vài bước liền bóp cò. Sau khi chạy ra đầu hẻm, hai chị em ghé uống mỗi người một ly “tào chéng” (sữa đậu nành) để mừng chiến công. Thời gian này, chứng kiến cảnh chính quyền Ngô Đình Diệm đàn áp dã man người dân, phong trào đấu tranh của thanh niên người Hoa dâng cao. Quan sát nhiều lần tại Bệnh viện Triều Châu (nay là Bệnh viện An Bình), Ngọc Anh xin ý kiến cấp trên và được cấp thêm một băng đạn. Cô rủ Thanh Hồng – đội viên mới tham gia: “Lần này mày bắn nha!”.
Tám giờ tối ngày 21/8/1967, hai cô gái dắt tay nhau đi dạo phố, nách cặp nón bàng. Thấy phía trước có người Mỹ cao lớn xuống xe, tay xách cặp táp, chuẩn bị vào hẻm, hai người bước theo sau. Khi rút súng đưa cho Thanh Hồng, thấy đồng đội run tay, Ngọc Anh giật súng bấm mạnh hai phát. Hôm sau, báo chí Sài Gòn chạy tít lớn: “Một sĩ quan Mỹ bị trúng hai phát súng sau lưng, đã thiệt mạng tại khu vực Chợ Lớn”. Đó là một trong những chiến công đầu tiên khiến “Tiểu Long Nữ” trở thành nỗi ám ảnh của địch.
Những trận đánh táo bạo
Càng ngày, Tổ vũ trang diệt ác của Ngọc Anh càng làm hoang mang kẻ thù. Trong trận đánh vào sân khấu vận động bầu cử trước cổng Bệnh viện Quảng Đông (nay là Bệnh viện Nguyễn Tri Phương), Ngọc Anh mang lựu đạn M26, cùng Tất Lệ Thuyền với súng ngắn giắt trong. Ngọc Anh trao đổi: “Nếu đánh phía trước, lựu đạn sẽ làm sát thương dân. Hay ta vòng vào bệnh viện, ném lựu đạn từ phía sau ra. Chị cầm súng, yểm trợ em”. Vào phía trong, Ngọc Anh nhằm khoảng cách, vung thật mạnh trái lựu đạn. Một tiếng nổ át cả loa tuyên truyền, nhiều tiếng kêu thất thanh từ phía ngoài tường.
Một lần khác, Kiết Hồng cùng Ngọc Anh ra vườn hoa Nguyễn Trãi thì bắt gặp xe Mỹ. Ngọc Anh bấm tay: “Em lại gần hãy bóp cò nhé”. Kiết Hồng luống cuống: “Ngọ bù gảm à!” (Em không dám đâu). Ngọc Anh nắm chặt khẩu súng, một tay cầm nón che, chân bước nhanh theo mục tiêu rồi hạ gục. Hòa vào đám đông chạy sang đường Phan Văn Trị, hai chị em gặp nhau, Kiết Hồng cầm tay Ngọc Anh: “Giặc đặt tên chị vì sợ, em thì nể phục 'Tiểu Long Nữ' quá!”.
Câu chuyện treo cờ trong rạp chiếu phim An Lạc từng gây chấn động dư luận. Báo chí Sài Gòn đưa tin: “Treo cờ trong rạp chiếu phim An Lạc, Việt Cộng nổ súng rồi rút êm”. Thực tế, “Tiểu Long Nữ” không cần bắn phát súng nào. Cả tổ phân công: Hai người vào phòng chiếu khống chế nhân viên, tắt hình bật đèn; hai người chuẩn bị ghim cờ lên sân khấu; hai người đứng phía sau rạp phòng cảnh sát. Tối đó, màn hình đang chiếu bỗng đứt phim, thay vào là cờ Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam trên sân khấu.
Đối đầu với đại tá tình báo Đài Loan
Trong chiến dịch diệt ác, một mục tiêu đặc biệt là đại tá tình báo, Đại sứ Đặc vụ trưởng Đài Loan (vùng lãnh thổ nay thuộc Trung Quốc), kẻ nắm kế hoạch đàn áp người Hoa nội thành. Được đội trưởng cho xem hình và chỉ rõ số nhà, cấp trên yêu cầu Ngọc Anh phải thực hiện nguyên tắc “tổ trưởng bao quát trận địa, hỗ trợ chiến đấu viên”. Sáng hôm ấy, chiến đấu viên Tiểu Yến xanh xao: “Em đau bụng kinh quá chị!”. Ngọc Anh nói: “Vậy là xui rồi, chưa vào trận đã có máu là không hay. Mày yểm trợ, để tao bắn”.
Theo quy luật, tên đặc vụ Chung Đạo cứ 12 giờ một mình đi vào nhà số 24. Khi mục tiêu về, có thêm hai cận vệ mở cửa. Chớp thời cơ, Ngọc Anh bước đến bắn một viên đạn làm hắn té ngửa. Thay vì chạy, “Tiểu Long Nữ” quay lại lấy cặp tài liệu của Chung Đạo. Vừa lúc đó, tên đặc vụ chồm lên đè, siết cổ Ngọc Anh, hai bên vật lộn. Hai tên hộ vệ dùng súng tiểu liên đập vào đầu khiến “Tiểu Long Nữ” ngất xỉu. Dù bị bắt, bà không khai báo.
Ký ức sinh tử và sự hy sinh của đồng đội
Phùng Ngọc Anh không bao giờ quên giờ phút sinh tử khi bà cùng Lê Thị Riêng (Hai Riêng) và Trần Văn Kiểu (Chín Ca) bị địch thủ tiêu. Bà kể: “Xe chở chúng tôi chạy, anh và chị biết có thể bị thủ tiêu nên hát bài 'Quốc tế ca', tôi hát theo. Giữa chừng thì loạt đạn từ phía sau bắn vào thùng xe. Tôi nghe anh Chín và chị Hai hô 'đả đảo, đả đảo', tôi cũng hô theo. Nhưng rồi anh Chín la lên 'á' thì tôi nghĩ anh trúng đạn, sau đó anh tiếp tục la 'đả đảo tàn sát'. Khi tiếng súng im lặng, chị Hai ngồi dậy hỏi dồn 'anh Chín, anh Chín' thì không nghe trả lời. Thế là chị quay sang hỏi 'Ngọc Anh ơi, em sao?'. Lúc ấy tôi thấy chân không nhúc nhích nên nói: 'Em bị thương nặng rồi chị ơi'. Tôi thấy chị ngồi bật dậy, co chân đạp mạnh vào thành xe. Trả lời chị lại là một loạt đạn nữa bắn ào ào. Lúc bấy giờ tôi bị viên đạn xẹt ngang làm tét lỗ tai và một viên tầm ngang trán. Tóc rụng, máu chảy đầy mặt. Sau ba tiếng hô 'Hồ Chí Minh muôn năm' của chị, tôi lờ mờ thấy ba thằng đi đến hỏi 'Bà này la gì?'. Rồi thằng đi giữa mặc áo sơ mi trắng cầm súng trái khế bắn ngay ngực chị hai phát, lửa phực xanh lè làm chị ngã ra. Tôi nhớ cái hôn như vĩnh biệt của anh Chín vào tay mình, nhớ hình ảnh chị Hai Riêng nằm đè lên, và nhớ cây kẹp tóc của chị... Có phải các anh chị cố che chở người con gái Hoa này không khi ba viên đạn sau cùng chỉ sượt qua chân tôi, một viên cuối găm vào lưng đã không giết tôi!”
Năm 2026, bà Phùng Ngọc Anh tròn 60 năm tuổi Đảng. Bà chia sẻ: “Từ lúc được kết nạp bí mật tại nhà, đến khi sinh hoạt Đảng trong địa ngục Côn Đảo, hay bây giờ chuyển Đảng về Trung tâm Dưỡng lão Thị Nghè, tôi vẫn tự nhủ: 'Được sống thay cho những người đã ngã xuống, là vinh dự. Vì vậy phải sống tốt!'”.
Di sản và tri ân
Theo Chủ nhiệm Câu lạc bộ Truyền thống kháng chiến khối người Hoa Thành phố, ông Tôn Thạnh Cường, trong các cuộc kháng chiến, bà con người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh đã đóng góp cho Tổ quốc 14 Mẹ Việt Nam Anh hùng, 260 liệt sĩ, và hàng trăm thương binh. Nhiều tên tuổi như Hàn Hải Nguyên, Quách Thị Trang, Trần Khai Nguyên, Trần Bội Cơ, Lý Cảnh Hớn đã được đặt tên đường, trường học. Biệt danh “Tiểu Long Nữ” của Phùng Ngọc Anh mãi là biểu tượng của tinh thần bất khuất.
Ở tuổi 86, bà Phùng Ngọc Anh chỉ ước ao có thể thăm và tự tay thắp ba nén nhang thơm nếu các cơ quan chức năng tìm được hài cốt Trần Văn Kiểu và Lê Thị Riêng. Nhà báo Dương Minh Anh, người viết bài, đã cùng “Tiểu Long Nữ” ăn món “màn thầu” (bánh bao) quen thuộc của người Hoa và chụp ảnh bà ở tuổi 86 thảnh thơi – hình ảnh của một thương binh kiêu hùng, sống trọn vẹn cho lý tưởng.
