Cuộc Tháo Chạy Hỗn Loạn Khỏi Iran: Bước Ngoặt Lịch Sử Trong Ngành Dầu Mỏ
Cuốn sách "Dầu Mỏ, Tiền Bạc & Quyền Lực" đã khắc họa sinh động toàn cảnh lịch sử ngành công nghiệp dầu mỏ, nơi những cuộc giao tranh giành tiền bạc và quyền lực không ngừng nghỉ. Những xung đột này không chỉ làm rung chuyển nền kinh tế toàn cầu mà còn phản ánh hậu quả sâu sắc của các cuộc chiến tranh thế giới và khu vực, thay đổi vận mệnh của nhân loại và từng quốc gia. Một trong những sự kiện nổi bật là cuộc tháo chạy khỏi Iran năm 1979, đánh dấu sự sụp đổ của triều đại Pahlavi và sự trỗi dậy của Ayatollah Khomeini.
Ngày Định Mệnh: Vua Iran Rời Tehran
Trưa ngày 16 tháng 1 năm 1979, vua Iran xuất hiện tại sân bay Tehran với vẻ mặt mệt mỏi. Trước một nhóm nhỏ người tụ tập, ông tuyên bố: "Tôi cảm thấy mệt mỏi và cần nghỉ ngơi". Duy trì câu chuyện cảm động rằng mình chỉ đi nghỉ dưỡng, ông bước lên máy bay, mang theo hành lý và một chiếc tráp đựng đất Iran, rời Tehran lần cuối cùng. Điểm dừng chân đầu tiên của ông là Ai Cập, kết thúc một triều đại kéo dài gần nửa thế kỷ.
Sự kiện này không diễn ra đột ngột. Từ cuối tháng 12 năm 1978, một thỏa thuận bất đắc dĩ đã được thiết lập giữa các lực lượng cầm quyền, theo đó vua Iran nên rời khỏi Iran, bề ngoài là để chữa bệnh. Tuy nhiên, ít ai nghi ngờ về những gì thực sự đang xảy ra: triều đại Pahlavi đang trên bờ vực sụp đổ. Công ty Osco, hoạt động trong ngành dầu mỏ, đã quyết định di tản nhân viên nước ngoài, tin rằng đây chỉ là biện pháp tạm thời kéo dài vài tuần hoặc vài tháng.
Hỗn Loạn Và Những Quyết Định Đau Lòng
Nhân viên nước ngoài chỉ được phép mang theo hai vali, rời nhà với mọi thứ vẫn nguyên vẹn, hy vọng sẽ sớm quay lại. Họ đối mặt với tình huống khó xử tương tự như thời Mohammed Mossadegh năm 1951: xử lý những con vật cưng. Không thể mang chó theo, nhiều người đã phải thả chúng ra sau nhà, thậm chí bắn hoặc đánh cho đến chết, một hành động phản ánh sự tuyệt vọng và bất ổn của thời điểm đó.
Họ tụ tập tại sân bay Ahwaz, từng là một trung tâm nhộn nhịp với vô số chuyến bay nội địa và máy bay nhỏ phục vụ các khu khai thác dầu. Nhưng giờ đây, bầu trời sa mạc Ahwaz trở nên vắng lặng một cách đáng sợ: sản xuất dầu ngưng trệ, dịch vụ bay nội địa bị đình chỉ. Không có đội quân danh dự, không lời tiễn chào, không bài hát nào vang lên, khác hẳn với cuộc chia tay Abadan năm 1951.
Sự Sụp Đổ Của Một Triều Đại
Ngày 8 tháng 1, đại sứ Anh đến chào tạm biệt vua Iran. Trong cuộc trò chuyện, nhà vua tỏ ra bình tĩnh và giữ khoảng cách, nói về các sự kiện như thể chúng không liên quan đến mình. Điều này khiến vị đại sứ, người đã rèn luyện phong cách chuyên nghiệp qua nhiều năm, không kìm được nước mắt. Vua Iran an ủi ông bằng câu nói: "Không sao đâu, tôi biết ông cảm thấy như thế nào". Đó là một khoảnh khắc kỳ lạ, cho thấy sự phức tạp của mối quan hệ giữa hai bên.
Khi vua Iran rời đi, Tehran bừng lên trong niềm vui sướng chưa từng thấy kể từ năm 1953. Còi xe inh ỏi, đèn điện sáng trưng, đám đông nhảy múa trên đường phố, và các tờ báo lan truyền dòng tít đầy ấn tượng: "Nhà vua đã đi". Tượng người cưỡi ngựa bị kéo đổ, biểu tượng cho sự kết thúc của triều đại Pahlavi và kỷ nguyên của nó.
Quyền Lực Chuyển Giao Và Sự Trỗi Dậy Của Khomeini
Câu hỏi lớn đặt ra: ai sẽ nắm quyền? Một chính phủ liên minh được thành lập ở Tehran, nhưng vào ngày 1 tháng 2, Ayatollah Khomeini trở lại trên chiếc máy bay 747 thuê của Air France. Ông mang theo một hội đồng cách mạng do Mehdi Bazargan đứng đầu, một đối thủ lâu năm của nhà vua. Bazargan từng bị Mossadegh chọn để lãnh đạo ngành dầu mỏ quốc hữu hóa năm 1951 và sau đó bị bỏ tù dưới thời vua Iran.
Dù Khomeini vẫn ghét Mossadegh vì chủ nghĩa dân tộc thế tục, Bazargan được trao lực lượng quân sự, trở thành ứng cử viên của tầng lớp giáo sĩ để lãnh đạo Iran mới. Tuy nhiên, chỉ có thể tồn tại một chính phủ. Trong tuần thứ hai của tháng 2, chiến sự nổ ra tại một căn cứ không quân giữa các hạ sĩ quan ủng hộ cách mạng và lực lượng Vệ binh Hoàng gia. Hậu thuẫn quân sự cho chính phủ liên minh sụp đổ, và Mehdi Bazargan nắm quyền. Tùy viên quân sự Mỹ gửi thông điệp ngắn gọn đến Washington: "Quân đội đầu hàng, Khomeini thắng. Hủy bỏ tài liệu mật."
Sự kiện này không chỉ là bước ngoặt trong lịch sử Iran mà còn làm chấn động ngành công nghiệp dầu mỏ toàn cầu, minh chứng cho mối liên hệ sâu sắc giữa dầu mỏ, tiền bạc và quyền lực, như được mô tả trong tác phẩm của Daniel Yergin.
