Nhà văn Tô Hoài (1920-2014) là một trong những cây bút sung sức nhất của văn học Việt Nam, với hơn 100 tác phẩm thuộc nhiều thể loại khác nhau. Ông được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học Nghệ thuật năm 1996 và từng là Tổng Thư ký đầu tiên của Hội Nhà văn Việt Nam.
Hành trình sáng tạo siêu phẩm từ những trải nghiệm tuổi thơ
Truyện dài Dế Mèn phiêu lưu ký được Tô Hoài hoàn thành vào năm 1941, trở thành tác phẩm nổi tiếng nhất của ông. Trong cuốn Sổ tay viết văn, nhà văn đã chia sẻ những yếu tố then chốt giúp ông tạo nên kiệt tác này và duy trì phong độ sáng tác bền bỉ.
Năm 1940, Tô Hoài viết Con dế mèn và sau đó là Dế Mèn phiêu lưu ký khi ông còn rất trẻ, ở cái tuổi "mới bỏ chơi dế". Nhiều người lầm tưởng thành công của tác phẩm đến từ năng khiếu bẩm sinh, nhưng nhà văn khẳng định chính vốn sống thực tế mới làm nên sự sống động của các nhân vật như Dế Mèn, Ếch Cốm hay thầy đồ Cóc.
"Những con giống trong Dế Mèn phiêu lưu ký mà tôi có nói được sự hoạt động, tính nết và 'phong tục' của chúng, là do tôi có nghịch, có bè bạn quen biết chúng nhiều. Thực tế ấy, thơ mộng ấy khơi nguồn cho tôi viết. Chứ không phải tại khiếu viết văn", ông giải thích.
Tô Hoài nhấn mạnh rằng nếu chỉ dựa vào cảm hứng nhất thời, lòng hăm hở sẽ nhanh chóng nhạt dần và việc viết lách trở nên khó nhọc. Chính thực tế thơ mộng của tuổi thơ đã khơi nguồn sáng tạo, chứ không phải sự tưởng tượng thuần túy. Ông cho rằng muốn viết được thì nhất thiết phải có trải nghiệm và hiểu biết thật sự.
Dế Mèn phiêu lưu ký đã được dịch sang 15 ngôn ngữ và xuất bản ở 40 quốc gia, trở thành tác phẩm văn học Việt Nam được dịch ra nhiều thứ tiếng nhất trên thế giới.
Quan sát và ghi chép – chìa khóa duy trì phong độ sáng tác
Theo Tô Hoài, hai kỹ năng quan trọng giúp nhà văn giữ vững phong độ là quan sát và ghi chép. Quan sát là thói quen mài giũa cái nhìn, cái nghe và cái nghĩ để ấn sâu sự việc vào trí nhớ. Nếu một người trải qua nhiều biến cố nhưng không biết quan sát, những dấu vết ấy chỉ là cảm giác miên man, thiếu sức sống hình ảnh.
"Quan sát lại đi liền với ghi chép. Ghi chép hay không ghi chép hoặc ghi chép kiểu nào là lối riêng của mỗi người mà chúng ta thường gọi là cách làm việc của người viết văn, không nhất loạt như nhau", nhà văn chia sẻ.
Tô Hoài thừa nhận ông từng nhiều lần bỏ dở việc ghi chép do chưa hình thành thói quen kiên nhẫn hoặc lối sống còn đểnh đoảng. Tuy nhiên, ông nhận ra rằng ghi chép giúp trí nhớ trở nên sắc nét và cụ thể hơn, những con số và sự việc được lưu lại trong sổ tay chính là đôi cánh cho sức tưởng tượng của nhà văn.
Sự kết hợp giữa từng trải, quan sát và ghi chép tạo nên một lối sống lý tưởng cho nhà văn, không chỉ cung cấp chất liệu sáng tác mà còn giúp định hình phương pháp phân tích sự vật đúng đắn.
Thế nào là một nhà văn đúng nghĩa?
Theo Tô Hoài, để trở thành một nhà văn đúng nghĩa, người viết cần hiểu rõ khái niệm "nhà văn" và xem nó là mục đích sáng tác. Ông cho rằng một nhà văn trước hết phải là "một người đương thời của thời đại", cảm thông sâu sắc với tư tưởng thời đại. Đồng thời, "người viết văn có con mắt nhìn sáng rõ mục đích mình viết để bắt được ý chính của tác phẩm".
"Những định nghĩa như trên có thể đã nêu rõ nhiệm vụ cách mạng của nhà văn với cuộc sống. Thấu hiểu được sứ mạng cao cả ấy, sẽ đem lại sức mạnh kiên nhẫn, biết phương hướng học tập đến thành thuộc nghiệp vụ, và mỗi khi đặt bút, biết tự hỏi ngay: viết để làm gì, viết cho ai", ông nhấn mạnh.
Tô Hoài khẳng định rằng khi có mục tiêu sáng rõ, người viết sẽ bắt được ý chính của tác phẩm và kiên trì theo đuổi nó đến cùng. Việc thấu hiểu sứ mạng cao cả của nghề nghiệp đem lại sức mạnh để nhà văn học tập thành thuộc nghiệp vụ và kiên nhẫn với nghề.
Bên cạnh đó, sáng tác văn học phải được nhìn nhận là một hình thái lao động đặc biệt, đòi hỏi sự rèn luyện nghiêm túc và bền bỉ. Viết văn không chỉ dựa vào cảm hứng tình cờ mà là kết quả của quá trình tích lũy kinh nghiệm lao động sáng tác qua nhiều lần sai lầm. Nhà văn kiểu mới phải là người "một người hành động, lao vào hành động, có hành động, do đấy mà trải đời" thay vì chỉ ngồi một chỗ mơ tưởng về kiệt tác. Chỉ thông qua lao động thực sự, nhà văn mới có thể tạo nên những giá trị bền vững cho đời.
