Cuốn sách "The Face: A Cultural History" (tạm dịch: Gương mặt - Lịch sử văn hóa) của nhà sử học người Anh Fay Bound-Alberti vừa ra mắt đầu năm 2026 đã thu hút sự chú ý của nhiều tờ báo uy tín như New York Times, New Yorker và Telegraph. Tác phẩm khám phá tiến trình phát triển văn hóa hàng nghìn năm nhìn từ khuôn mặt con người, lý giải vì sao ngoại hình ngày càng trở thành nỗi ám ảnh trong xã hội hiện đại.
Hành trình lịch sử nhìn từ gương mặt
Theo tác giả Bound-Alberti, quan niệm gương mặt là "tấm gương phản chiếu" nội tâm không phải tự nhiên mà có, mà được hình thành qua quá trình phát triển văn hóa của loài người. Cuốn sách hệ thống lại các cột mốc quan trọng khi công nghệ thay đổi cách con người nhìn nhận khuôn mặt, từ nghệ thuật vẽ chân dung thời Phục hưng đến sự ra đời của nhiếp ảnh.
Tác giả bắt đầu từ bức tượng Venus of Brassempouy (Vệ Nữ xứ Brassempouy) có niên đại khoảng 25.000 năm, được xem là một trong những hình ảnh đầu tiên mô tả khuôn mặt người. Bức tượng khắc họa một phụ nữ nhưng không có miệng, theo Bound-Alberti, chi tiết này báo trước hàng nghìn năm phụ nữ không có tiếng nói trong xã hội.
Thời Phục hưng chứng kiến sự phát triển rầm rộ của hội họa chân dung, mang lại khả năng thể hiện cá tính riêng của mỗi người. Những bức tranh không chỉ phản ánh địa vị, quyền lực mà còn cho thấy nét riêng của cá nhân. Từ đây, xã hội bắt đầu hình thành các chuẩn mực và định kiến về ngoại hình, con người dần đánh giá người khác dựa trên diện mạo bên ngoài.
Tại Mỹ, việc giám sát dựa trên khuôn mặt bắt đầu với quy định sử dụng ảnh hộ chiếu từ năm 1914. Trong hơn một thập kỷ đầu, người dân có thể nộp ảnh chụp đời thường, nhưng đến năm 1926, chính phủ yêu cầu ảnh chân dung theo tiêu chuẩn với các đặc điểm nhận dạng phải được nhìn rõ. Theo Bound-Alberti, trước khi quảng cáo và thương mại định hình cách đánh giá ngoại hình, nghệ thuật khắc họa chân dung đã làm công việc đó từ hàng nghìn năm trước.
Từ chiếc gương soi đến nhận thức bản thân
Bước ngoặt quan trọng nhất trong cách con người nhìn nhận chính mình là khi chiếc gương soi ra đời và trở nên phổ biến. Trước thế kỷ 17, phần lớn mọi người hiếm khi nhìn thấy khuôn mặt của chính mình một cách rõ ràng. Bound-Alberti đặt câu hỏi: Việc hiếm khi nhìn thấy khuôn mặt bản thân ảnh hưởng thế nào đến ý thức cá nhân? Bà cho rằng đây là câu hỏi rộng lớn, có thể là chủ đề của riêng một cuốn sách khác.
Bên cạnh nội dung lịch sử, tác giả chia sẻ những tản mạn thú vị. Con trai bà từ nhỏ có năng lực ghi nhớ khuôn mặt đặc biệt, có thể nhận ra diễn viên phụ trong các bộ phim khác nhau. Trên thế giới, chỉ khoảng 2% dân số sở hữu khả năng này, và đó là năng lực không thể rèn luyện. Ngược lại, khoảng 2% dân số mắc chứng "mù nhận diện khuôn mặt" (prosopagnosia), gây khó khăn trong việc ghi nhớ khuôn mặt, thậm chí của người thân. Bản thân tác giả Bound-Alberti mắc hội chứng này, khiến bà từng rất chật vật mỗi khi đón con tan học.
Phẫu thuật ghép mặt và những vấn đề đạo đức
Ca ghép mặt thành công đầu tiên trên thế giới được thực hiện năm 2005 trên bệnh nhân người Pháp Isabelle Dinoire. Bound-Alberti dành nhiều năm nghiên cứu về đạo đức trong phẫu thuật ghép mặt. Các ca phẫu thuật này thường được kỳ vọng thay đổi chất lượng cuộc sống cho người bị biến dạng khuôn mặt nghiêm trọng, nhưng tác giả cho rằng con người vốn mặc định khuôn mặt là một phần làm nên bản thể riêng, vì vậy ghép mặt đặt ra những câu hỏi vượt xa khuôn khổ một ca phẫu thuật thông thường.
Bà cũng đề cập đến trào lưu phẫu thuật thẩm mỹ và ứng dụng chỉnh sửa ảnh hiện nay. Theo Bound-Alberti, xã hội văn minh phải biết trân trọng giá trị thực của con người, vượt lên trên định kiến ngoại hình, hướng tới những giá trị nhân văn. Tuy nhiên, xã hội hiện nay chưa đạt đến viễn cảnh đó; nhiều người không hài lòng khi là chính mình và chạy theo chuẩn mực ngoại hình đến mức sẵn sàng "đập đi xây lại".
Nhà văn La Mã Publilius Syrus từ thế kỷ I trước Công nguyên từng ví một gương mặt đẹp giống như "lời tự giới thiệu rất đắt giá, mà không cần lên tiếng". Nhận định này vẫn đúng cho đến nay, khi mạng xã hội và các chuẩn đẹp ngày càng nâng cao khiến định kiến ngoại hình trở nên nặng nề và ám ảnh hơn.
Tác phẩm và tác giả
"The Face: A Cultural History" được xuất bản lần đầu tại Anh vào tháng 2/2026 bởi Penguin Books và phát hành tại Mỹ vào tháng 6/2026 bởi Grand Central Publishing. Tác giả Fay Bound-Alberti là nhà sử học văn hóa người Anh, hiện làm việc tại King's College London và là người sáng lập Trung tâm Công nghệ và Cơ thể. Bà từng viết các tác phẩm như "A Biography of Loneliness" và "This Mortal Coil", khai thác mối quan hệ giữa cơ thể, văn hóa và lịch sử.
Cuốn sách là một tác phẩm giàu tính gợi mở, khuyến khích độc giả tự suy ngẫm về ý nghĩa của gương mặt và diện mạo, để nhìn lại cách chúng ta đánh giá bản thân và người khác qua vẻ bề ngoài.
