Trong công nghiệp văn hóa, IP không chỉ tạo ra giá trị kinh tế từ một sản phẩm, mà còn kéo dài vòng đời của tài sản văn hóa. Một câu chuyện có thể tiếp tục sống qua điện ảnh, sân khấu, trò chơi, giáo dục, du lịch, sản phẩm lưu niệm... vừa mở rộng thị trường vừa lan tỏa bản sắc Việt. Kho tàng văn học Việt Nam có rất nhiều tác phẩm đặc sắc, giàu chất liệu văn hóa, có đủ tiềm năng để trở thành một IP, đủ sức sống trên nhiều nền tảng.
Những tác phẩm đã thành công bước ra khỏi trang sách
Theo nhà văn Văn Thành Lê (Giám đốc Chi nhánh NXB Kim Đồng tại TP.HCM), chỉ riêng với những tác phẩm được NXB Kim Đồng xuất bản, đã có rất nhiều tựa sách được chuyển thể thành những sản phẩm văn hóa khác. Như Đất rừng phương Nam của nhà văn Đoàn Giỏi từng được chuyển thể thành phim truyền hình Đất phương Nam (1997) và trở thành nguồn cảm hứng cho phim điện ảnh Đất rừng phương Nam (2023). Truyện Lớp học của anh Bồ Câu Trắng được chính nhà văn Thy Ngọc chuyển thể thành 8 tập phim hoạt hình Lớp học Bồ Câu, nhận Huy chương Bạc tại Liên hoan phim Truyền hình toàn quốc vào tháng 12.2005. Tiểu thuyết Tuổi thơ dữ dội của nhà văn Phùng Quán được chuyển thể thành phim năm 1989.
Bộ truyện Kính vạn hoa của nhà văn Nguyễn Nhật Ánh được chuyển thể thành 28 tập phim truyền hình trong khoảng năm 2004 - 2008, phim điện ảnh Kính vạn hoa: Bắt đền con ma ra rạp năm 2024. Phim Tít và Mít chuyển thể từ bộ truyện tranh Tý quậy của họa sĩ Đào Hải. Truyện Người mẹ cầm súng và Mẹ vắng nhà chuyển thể thành phim Mẹ vắng nhà năm 1979.
Dế Mèn - biểu tượng IP đa nền tảng
Tác phẩm Dế mèn phiêu lưu ký của nhà văn Tô Hoài được chuyển thể thành nhiều phiên bản sân khấu kịch và nhạc kịch, trong đó nổi bật là nhạc kịch Broadway - dự án của nhạc sĩ Việt Anh và nhạc trưởng Trần Nhật Minh ra mắt năm 2018. Phim hoạt hình 3D Dế Mèn: Cuộc phiêu lưu tới xóm Lầy Lội cũng lấy cảm hứng từ Dế Mèn phiêu lưu ký. Gần đây, vở diễn đa phương tiện Dế Mèn ngoại truyện: Câu chuyện dưới tán cỏ được đạo diễn Kiki Trần, nhạc sĩ Việt Anh phát triển, lấy cảm hứng từ Dế mèn phiêu lưu ký cũng vừa ra mắt công chúng.
Theo đạo diễn Kiki Trần: "Dế Mèn ngoại truyện chính là một dự án giáo dục - văn hóa - giải trí dài hơi mà tôi và ê kíp dồn hết sáng tạo, sức lực vào. Tham vọng của chúng tôi không chỉ là làm một show diễn xem xong rồi về. Chúng tôi nuôi một ước mơ lớn hơn: Dùng nghệ thuật để giáo dục con trẻ một cách tự nhiên nhất, giới thiệu lại một tác phẩm văn học kinh điển theo cách 'ngoại truyện'. Chúng tôi muốn chú Dế Mèn không chỉ nằm im trên trang sách giáo khoa, mà phải bước ra đời thực, trở thành một 'thần tượng' mới của giới trẻ, một thần tượng có chất, có gu, biết hát biết nhảy và mang thông điệp tích cực cho thanh niên thời đại mới. Đó mới là 'vũ trụ' nghệ thuật và giáo dục mà chúng tôi hướng tới."
Kho tàng tiềm năng chưa khai thác
Theo đại diện NXB Kim Đồng, ngoài những tác phẩm kể trên, không ít những tác phẩm khác có đủ chất liệu để khai thác làm kịch, nhạc kịch, phim ảnh, đặc biệt là phim hoạt hình thiếu nhi. Những cái tên tiềm năng phải kể đến như: Lá cờ thêu sáu chữ vàng (Nguyễn Huy Tưởng), Tìm mẹ (Nguyễn Huy Tưởng), Hai làng Tà Phình và Động Hía (1958, Bắc Thôn), Anh chàng hiệp sĩ gỗ (1958, Kim Lân), Cái tết của mèo con (1961, Nguyễn Đình Thi), Búp sen xanh (1982, Sơn Tùng), Dòng sông thơ ấu (1985, Nguyễn Quang Sáng), Bên bờ Thiên Mạc, Trên sông truyền hịch, Trăng nước Chương Dương (1967, 1973, 1975, Hà Ân)…
Gần đây hơn, nhiều tác phẩm truyện đồng thoại có tiềm năng phát triển thành những thước phim hoạt hình sinh động hoặc có thể bước lên sân khấu kịch, như: Cá linh đi học (Lê Quang Trạng), Alo! Cậu đấy à? (Trần Đức Tiến), Đi tìm xứ TUBO (Trần Đức Tiến), Xa ngoài kia cánh đồng (Cao Nguyệt Nguyên), Cúc Dại và Tia Nắng (Dy Duyên), Cà Nóng chu du Trường Sa (Bùi Tiểu Quyên), Vương quốc Ngộ Nghĩnh (Nguyễn Thị Kim Hòa)…
Trở ngại trong chuyển thể tác phẩm văn học
Theo nhà văn Văn Thành Lê, vấn đề bản quyền không phải trở ngại lớn nhất khi chuyển thể một tác phẩm văn học thành những sản phẩm văn hóa khác. "Tôi nghĩ tác giả và đơn vị giữ bản quyền khai thác tác phẩm luôn ủng hộ việc chuyển thể tác phẩm văn học sang một sản phẩm văn hóa phái sinh khác, bởi điều này vừa khẳng định giá trị của tác phẩm gốc vừa mở ra sự cộng hưởng tốt cho sự lan tỏa sâu rộng hơn của tác phẩm gốc", anh chia sẻ.
Vị này cho rằng vấn đề đầu tiên là ê kíp cần đánh giá đúng vai trò, vị trí, giá trị của tác phẩm gốc trong tổng thể cả dự án. Sau nữa, chính khả năng chuyển thể của ê kíp sáng tạo mới là vấn đề lớn nhất. "Thực tế tôi thấy, nhiều tác phẩm văn học xuất sắc vẫn là khởi đầu của một vở kịch hay bộ phim yếu, bình bình, hoặc một tác phẩm văn học bình bình chỉ mạnh về đường dây câu chuyện và chi tiết có thể trở thành một vở kịch hoặc một bộ phim hay. Điều này phụ thuộc vào biên kịch và ekip sáng tạo", anh nhận định.
Thiếu 'kiềng 3 chân' để phát triển vũ trụ IP
Đạo diễn Kiki Trần cho rằng Việt Nam còn thiếu "kiềng 3 chân" vững chắc để có thể khai thác hiệu quả kho tàng văn học thành các sản phẩm dễ tiếp cận công chúng hơn. Đó là thiếu tư duy làm IP kiểu "vũ trụ", liên kết tạo thành hệ sinh thái; thiếu những kẻ liều mạng dám viết kịch bản gốc, định hình mô hình biểu diễn tôn vinh đúng nhịp thở và cá tính của văn hóa Việt và thiếu những nhà đầu tư chịu chi, chịu chờ đợi thay vì chỉ chăm chăm vào vấn đề doanh thu.
Nhà văn Văn Thành Lê chia sẻ: "Ở góc nhìn cá nhân, tôi thấy, đầu tiên là khâu chuyển thể kịch bản, vốn đóng vai trò quan trọng, chưa thật sự tốt. Ở mình lực lượng, ê kíp sáng tạo, đã đông, nhưng tinh thì chưa nhiều. Thứ hai là đầu tư sản xuất chưa thật tương xứng. Chủ yếu đang là các dự án độc lập, nhỏ lẻ, từ các cá nhân tâm huyết. Thị trường Việt Nam vẫn tiềm tàng rủi ro cao nên đầu tư còn e dè, chưa thu hút được nhiều cá nhân làm kinh tế văn hóa."
