Một bộ phim lịch sử có thể tạo ra doanh thu lớn, trở thành tâm điểm truyền thông và khơi dậy niềm tự hào dân tộc. Nhưng để trở thành IP (tài sản trí tuệ), tác phẩm ấy phải làm được nhiều hơn một mùa ở phòng vé. Theo các chuyên gia, việc hình thành một “vũ trụ điện ảnh sử Việt” ngay từ khâu kịch bản và có sự đồng hành của Nhà nước là chìa khóa để biến những bộ phim đơn lẻ thành thương hiệu lâu dài.
Xây dựng kịch bản theo hướng hệ sinh thái
Để tạo IP, nhà sản xuất phải thay đổi ngay từ bước đầu tiên: không phát triển một kịch bản đơn lẻ mà xây dựng một “hồ sơ lịch sử” liên quan, xác định toàn bộ nền tảng của tài sản trí tuệ: thời đại, không gian, thời gian, hệ thống nhân vật, quan hệ quyền lực, quy tắc thẩm mỹ, phục trang, binh khí, kiến trúc, các sự kiện đã xảy ra và những câu chuyện có thể tiếp tục mở rộng. Với phim lịch sử Việt, hồ sơ này cần có thêm lớp tư liệu đặc thù, gồm nguồn sử liệu, những vấn đề còn tranh luận, giới hạn hư cấu, cách xử lý nhân vật có thật và nguyên tắc phân biệt giữa lịch sử được xác nhận với sáng tạo nghệ thuật.
Đạo diễn Nguyễn Phan Quang Bình nhấn mạnh: “Nhà sản xuất cũng phải thay đổi từ 'tư duy một bộ phim' sang 'tư duy một hệ sinh thái'. Ngay từ khi bàn bạc, rồi đặt bút viết kịch bản, ê kíp làm phim phải có cái nhìn của một kiến trúc sư: bộ phim này sẽ mở đường cho phần tiếp theo như thế nào? Nhân vật này có đủ sức hút để làm một phần ngoại truyện hay không? Và thế giới cổ trang mình dày công phục dựng có thể chuyển hóa thành truyện tranh hay các sản phẩm văn hóa phái sinh khác để nuôi sống thương hiệu lâu dài hay không?”
Để làm được điều này, nhà đầu tư và đạo diễn phải cùng nhau cam kết đi đường dài, chấp nhận nuôi dưỡng dự án từ khâu kịch bản, nghiên cứu tư liệu. Theo đạo diễn Nguyễn Phan Quang Bình, chúng ta cần dành nhiều thời gian để các biên kịch tài năng được đồng hành cùng các nhà sử học uy tín ấp ủ những câu chuyện đủ sâu về lịch sử, đủ chuẩn mực quốc tế về cấu trúc nhưng gần gũi với nhu cầu số đông với những chủ đề có thế giới quan rộng lớn, giàu tính tiếp nối.
Phim trường và sự đồng hành của Nhà nước
Nhà biên kịch Trịnh Thanh Nhã cho rằng chúng ta cần đủ tài chính và khát vọng để xây dựng một phim trường đủ lớn và ổn định cho dòng phim lịch sử. Phim trường là cơ sở hạ tầng quyết định đến sự ổn định tâm lý sáng tác, đến khả năng tưởng tượng của các ê kíp làm phim, và đương nhiên quyết định đến tần suất, số lượng phim lịch sử ra mắt mỗi năm. Trước đây, các nhà làm phim luôn ngóng về nguồn ngân sách quốc gia cũng như các cơ quan chức năng có quyền quyết định và quản trị vấn đề này, còn hiện nay, với nguồn lực xã hội mạnh mẽ và sự chờ đón nhiệt thành của khán giả, có lẽ chúng ta có thể hy vọng sẽ sớm có một phim trường đạt chuẩn từ nguồn xã hội hóa. Vấn đề là các nhà đầu tư có khát vọng ấy không? Cơ chế điều hành và quản lý của Chính phủ có đảm bảo cho những nhà đầu tư dài hơi đủ yên tâm đổ tài lực vào một lĩnh vực mà 5 đến 10 năm sau mới có thể thu hồi vốn và có lãi?
Đạo diễn Nguyễn Phan Quang Bình nêu vấn đề: “Chúng ta cần học hỏi chiến lược từ các quốc gia có nền điện ảnh phát triển để hiện thực hóa bằng những chính sách hỗ trợ từ nhà nước. Ví dụ như chính sách hỗ trợ và ưu đãi tài chính. Nhà nước có thể thiết lập các mức hỗ trợ từ 20 - 30% chi phí sản xuất cho các dự án phim lịch sử nội địa, hoặc tạo điều kiện, miễn thuế doanh nghiệp hay miễn hoặc giảm tiền thuê đất cho các studio đầu tư xây dựng phim trường cổ trang… Đây là đòn bẩy kinh tế cốt lõi giúp các nhà sản xuất giảm bớt gánh nặng kinh phí khổng lồ khi phục dựng quá khứ”.
Chiến lược hỗ trợ tài chính và truyền thông
Cuối cùng, theo đạo diễn Quang Bình, là sự đồng hành trong xây dựng hạ tầng và truyền thông cho những tác phẩm tốt. Nhà nước có thể hỗ trợ quy hoạch địa điểm hay các tổ hợp phim trường sẵn có mang tính chiến lược, đồng thời có những chính sách ưu tiên quảng bá các IP lịch sử trọng điểm trên các kênh truyền thông quốc gia và tại các liên hoan phim quốc tế. Đạo diễn Lương Đình Dũng cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xây dựng một “vũ trụ điện ảnh lịch sử Việt Nam”, nơi mỗi bộ phim là một mảnh ghép trong cùng một dòng chảy lịch sử. Ông nói: “Hãy nhìn cách các phim Game of Thrones, Star Wars, hay các tác phẩm lịch sử của Hàn Quốc phát triển. Điều khiến khán giả quay lại không chỉ là một nhân vật, mà là cảm giác họ đang bước vào một thế giới có luật lệ, văn hóa, kiến trúc, ngôn ngữ và những mâu thuẫn riêng. Lịch sử Việt Nam hoàn toàn có khả năng làm được điều đó. Nếu ngay từ đầu chúng ta xây dựng một 'vũ trụ điện ảnh lịch sử Việt Nam', mỗi bộ phim sẽ giống như một mảnh ghép trong cùng một dòng chảy lịch sử. Dĩ nhiên, để làm được điều đó thì chiến lược đầu tư, phát triển kịch bản nhiều phần, truyền thông và khai thác bản quyền đều phải được tính toán ngay từ ngày đầu tiên, chứ không phải sau khi phim thành công mới nghĩ đến”.
Với những định hướng rõ ràng từ các chuyên gia, hy vọng rằng dòng phim lịch sử Việt Nam sẽ sớm có những bước đột phá, không chỉ về mặt nghệ thuật mà còn về mặt thương mại, góp phần khẳng định bản sắc văn hóa dân tộc trên bản đồ điện ảnh thế giới.
