Thời gian gần đây, nhiều đạo diễn trẻ đã tìm về bản sắc Việt với những sản phẩm điện ảnh gây ấn tượng mạnh về nội dung và doanh thu. Các bộ phim như Con kể ba nghe, Phí Phông: Quỷ máu rừng thiêng của Đỗ Quốc Trung; Linh miêu: Quỷ nhập tràng, Heo 5 móng của Lưu Thành Luân; Lầu chú Hỏa của Hùng Trần đều có điểm chung: khai thác bản sắc văn hóa Việt để chạm đến khán giả. Không chỉ dừng lại ở bối cảnh, nhân vật hay lời thoại, những bộ phim này còn đánh thức cảm xúc và tình yêu với văn hóa dân tộc trong đời sống hiện đại.
Tìm thấy mình trong bản sắc Việt
Trong Con kể ba nghe, bản sắc Việt hiện lên qua cấu trúc gia đình, mối quan hệ cha con và những im lặng đặc trưng Á Đông. Phim không phô trương văn hóa bằng biểu tượng lớn, mà đặt nó trong cách người Việt yêu thương, chia sẻ và lắng nghe nhau. Phí Phông: Quỷ máu rừng thiêng của Đỗ Quốc Trung lại bước sang thể loại kinh dị dân gian, lấy cảm hứng từ truyền thuyết Phí Phông của đồng bào miền núi. Với doanh thu hơn 201 tỉ đồng, phim không chỉ thành công nhờ thể loại kinh dị đang được ưa chuộng, mà còn vì khán giả được tiếp cận một kho tàng văn hóa ít được khai thác trên màn ảnh.
Lưu Thành Luân với Linh miêu: Quỷ nhập tràng khai thác niềm tin dân gian về hiện tượng quỷ nhập tràng, một ám ảnh tâm linh lâu đời. Phim đạt gần 150 tỉ đồng, trở thành một trong những phim kinh dị Việt ăn khách nhất. Tiếp đó, Heo 5 móng dựa trên truyền thuyết về loài heo năm móng – biểu tượng gắn với điềm gở trong tín ngưỡng của đồng bào Khmer – và thu về hơn 124 tỉ đồng.
Đạo diễn Hùng Trần với Lầu chú Hỏa lại chọn hướng đi khác, lấy cảm hứng từ giai thoại đô thị về gia tộc họ Hứa ở Chợ Lớn đầu thế kỷ 20, đặc biệt là truyền thuyết về “oan hồn Hứa thị”. Chất liệu này kết hợp dấu vết lịch sử Sài Gòn, huyền thoại dân gian và không khí bí ẩn của những dinh thự cổ, tạo nên một tác phẩm độc đáo.
Đạo diễn Đỗ Quốc Trung chia sẻ: “Tôi tìm về bản sắc văn hóa Việt vì trong thời đại toàn cầu hóa, giữa muôn vàn nội dung quốc tế, tôi và nhiều người trẻ có chung mối quan tâm về nguồn cội. Từ đó mới có thể đi ra thế giới mà không bị hòa lẫn”. Đạo diễn Hùng Trần, từng tham gia Cuộc thi phim ngắn Việt Nam mùa đầu tiên (2024), cho biết: “Tôi từng ước sau này có cơ hội làm phim, tôi sẽ làm những câu chuyện gần gũi trong đời sống Việt, bởi người Việt luôn muốn xem một bộ phim mà ở đó bản sắc văn hóa gần gũi thúc đẩy cảm xúc”.
Tâm thế và góc nhìn người trẻ
Bản sắc Việt đang trở thành lợi thế cạnh tranh trong điện ảnh, nhưng không phải cứ đưa lên phim là thành công. Thách thức lớn nhất là biến chất liệu ấy thành điện ảnh thực thụ. Nếu chỉ cài cắm biểu tượng, gọi tên truyền thuyết hay dựng vài nghi lễ bề mặt, phim dễ rơi vào minh họa. Thế hệ đạo diễn trẻ không ngại bước vào những vùng chất liệu khó với tâm thế và góc nhìn riêng.
Đạo diễn Hùng Trần cho rằng khán giả phải có cảm xúc trước thì cảm nhận văn hóa mới bật lên. Nhà làm phim cần tìm tòi, khảo sát để chạm vào bản sắc, tạo độ chân thực khi lên màn ảnh. “Trong phim của tôi, khi tìm hiểu về cô Hứa, tôi biết cô có người yêu là kép hát. Khi phát hiện anh ấy là nghệ sĩ hát bội, tôi nghĩ đến cây đàn kìm. Và tôi phải kể về cây đàn kìm trong phim kinh dị thế nào. Tôi cố gắng tìm những dụng cụ mang tính biểu tượng văn hóa và biến chúng thành nhân vật trong phim”, Hùng Trần chia sẻ.
Còn Đỗ Quốc Trung, để đưa bản sắc Việt vào phim, anh dành nhiều thời gian trò chuyện với người lớn tuổi, hỏi về nếp ăn, nếp mặc, nếp ở qua các thời kỳ; lắng nghe câu chuyện về cách các cụ sống với nhau, đối đãi với thiên nhiên, tổ tiên và con cháu. Anh cũng tìm đến các địa điểm khảo sát để ngắm nhìn những pho tượng, phù điêu, đồ vật tồn tại trong đình chùa hàng trăm năm.
Đạo diễn Lưu Thành Luân cho biết khi chọn bản sắc văn hóa làm trung tâm, anh sẽ tìm hiểu, nghiên cứu tận nơi nét văn hóa đó. Sau đó, anh xây dựng lại không gian văn hóa và để nhân vật sống trong không gian ấy với cảm xúc thật.
