Cuốn sách "Đặng Thùy Trâm và cuốn nhật ký thứ ba" do Nhà xuất bản Phụ nữ Việt Nam phát hành năm 2025 đã hé lộ nhiều chi tiết về mối tình day dứt giữa liệt sĩ, nữ bác sĩ Đặng Thùy Trâm và người yêu Khương Thế Hưng (bút danh M.). Từ những trang nhật ký và lời kể của gia đình, câu chuyện tình yêu đầy hy sinh và mất mát hiện ra rõ nét.
Cuộc gặp gỡ dưới bóng cây xà cừ
Theo lời kể của bà Đặng Phương Trâm, em gái bác sĩ Đặng Thùy Trâm, một ngày hè trước khi M. ra chiến trường, Thùy và M. đã nói lời yêu thương dưới bóng cây xà cừ ở Hà Nội. Tuy nhiên, lần đầu người con trai thổ lộ tình cảm cũng là lúc anh muốn dứt khoát. Anh không hứa hẹn, không nói Thùy chờ mình. Bảy năm chiến đấu, anh chọn sự im lặng trước tình yêu tha thiết của người con gái.
Không muốn tin vào điều đó, sau khi học xong Y, Thùy xung phong về bệnh xá tại Đức Phổ, Quảng Ngãi – nơi M. chiến đấu. Chị bất chấp hiểm nguy để vào vùng lửa đạn, vừa vì nhiệm vụ với Tổ quốc, vừa vì tình yêu với M. Nhưng khi gặp lại, M. từ chối tình yêu của chị, e ngại chiến tranh khốc liệt có thể cướp đi mạng sống của anh, không muốn người yêu phải đeo khăn tang.
Những kỷ niệm và nỗi nhớ trong nhật ký
M. hơn Thùy 8 tuổi. Những năm Thùy học cấp 3, anh thường tranh thủ tới nhà chơi khi xa đơn vị về qua Hà Nội. Họ đi dạo trên đường Giảng Võ vắng vẻ, M. thổi sáo cho Thùy nghe, cùng nhau bàn về sách vở, văn thơ. Dần dà, Thùy hay nhắc tới M. với chị em gái. Gia đình cảm nhận rằng đó chưa phải tình yêu, nhưng hai người dường như đã nhận ra họ thuộc về nhau.
Trong nhật ký, Thùy viết: "Anh yêu thương ơi, em sống giữa tình thương mà lòng vẫn thấy xót xa, sống giữa bè bạn mà vẫn cảm thấy thiếu thốn, cũng vì anh cả thôi, anh đáng yêu và đáng ghét vô cùng M. ạ". Câu hỏi "Anh có còn không?" liên tục lặp lại như một nỗi ám ảnh, thôi thúc chị ra chiến trường.
Cuộc tái ngộ và lời từ chối
Khi Thùy đến Đức Phổ, tin về một cô bác sĩ xinh đẹp là người yêu của anh lính hào hoa lan rộng. Ai cũng chúc phúc cho đôi tình nhân. Nhưng ngày gặp lại, họ đứng sững nhìn nhau hồi lâu. M. nói: "M. không xứng với tình yêu của Thùy". Thùy viết thư về nhà nói họ không còn yêu nhau, và viết cho bạn rằng anh H. đã bị "khói lửa cuộc chiến làm cạn đi niềm mơ ước và yêu thương của ngày xưa".
Ba năm sau, Thùy viết cho M.: "Em tin anh hơn tin bản thân mình. Bọn mình chờ ngày thống nhất, sẽ nói với nhau điều đáng nói, phải không anh?". Nhưng họ không kịp nói những lời yêu thương ấy. Thùy hy sinh năm 28 tuổi. Khi lính Mỹ thu thập tài liệu, họ nhặt được tấm ảnh một chàng trai có đôi mắt đen sáng trong cuốn nhật ký của chị.
Nỗi đau và tình yêu muộn màng
Sau năm 1975, Khương Thế Hưng trở về Hà Nội với hàng chục vết thương, mảnh đạn trong đầu và phơi nhiễm chất độc hóa học. Anh sống lặng lẽ, không xuất bản thơ văn, chỉ viết về lịch sử quân đội. Anh từng nói với cha sẽ ở góa suốt đời, nhưng vài năm sau cũng lập gia đình và có hai con trai. Anh không bao giờ tới nhà Thùy, có lẽ vì không dám đối diện với gia đình chị.
Họa sĩ Phạm Mùi, người từng yêu Thùy, kể trên Báo Tuổi Trẻ rằng anh gặp Hưng và trách Hưng ứng xử sai lầm. Hưng trầm tĩnh đáp: "Không còn cách nào khác". Tình yêu muộn màng chỉ được bộc lộ qua những dòng nhật ký và bài thơ sau khi Thùy mất. Anh viết: "Em ngã xuống mà tim anh đau suốt bấy năm trường. Là anh đã đánh thức em dậy từ lòng đất lạnh, để anh nói với em một câu: Anh đau khổ vì tháng năm dài xa cách". Trong bài thơ "Lời muộn" viết năm 1999, năm anh mất, anh viết: "Hạt bụi lượn giữa hai đầu thế kỷ / Xin nguyện hóa nhịp cầu chắp bước em sang... Cho em bớt cô đơn khi chớp bể mưa nguồn…".
Năm Hưng mất, nhật ký Đặng Thùy Trâm chưa được người giữ nó mang về Việt Nam. Anh mãi không biết được người con gái ấy đã yêu mình thế nào qua những trang viết. Hai bức thư tình của họ hiện được đặt cạnh nhau tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam, Hà Nội. Tình yêu của họ khiến nhiều người ước rằng, giá Hưng đừng đè nén tình cảm, để đến lúc anh phải thốt lên: "Khi em chết rồi, ta mới nói thực sự yêu em!"
