Năm 1897 là một năm đầy biến động với danh họa Paul Gauguin. Trở về Pháp từ tháng 9 năm 1895, ông rơi vào cảnh túng quẫn, đau đớn vì vết thương ở mắt cá chân và các triệu chứng giang mai nặng nề. Cái chết của con gái Aline vào mùa xuân năm 1897 đã đẩy ông vào cuộc khủng hoảng tinh thần trầm trọng. Trong bức thư gửi Daniel de Monfreid vào tháng 2 năm sau, Gauguin thổ lộ: “Trước khi chết, tôi muốn vẽ một bức tranh lớn mà tôi đã vẽ ra trong đầu, và suốt tháng, tôi làm việc cả ngày lẫn đêm trong một cơn sốt cao chưa từng thấy”. Kết quả là kiệt tác “Chúng ta từ đâu đến? Chúng ta là ai? Chúng ta đi về đâu?”.
Hoàn cảnh ra đời của kiệt tác
Bức tranh được vẽ trên vải bố gai sần sùi với kích thước lớn, mang đậm chất siêu hình hơn là thẩm mỹ. Gauguin khẳng định hội họa có thể mạnh mẽ như triết học, nói về con người và nỗi thống khổ vào giây phút lâm chung. Khác với những tác phẩm trước đó, tiêu đề lần này không mang tiếng Tahiti mà thể hiện cả góc độ cá nhân lẫn phổ quát.
Trong thư gửi Daniel de Montreid, Gauguin thú nhận: “Chết tiệt, nó không phải là một bức tranh như của Puvis de Chavannes, sau những phác họa nghiên cứu thiên nhiên sau đó là công đoạn dựng hình, v.v.. Nó được vẽ bằng sự tinh tế, của đầu cọ trên vải bố gai sần sùi, và vì thế nó có vẻ thô kệch khủng khiếp”.
Bố cục và biểu tượng trong tác phẩm
Bố cục của bức tranh rối rắm, pha trộn các tham chiếu Ki-tô giáo, một Tahiti giả tưởng và hiện thực, cùng hình tượng thần linh lấy cảm hứng từ đền Borobudur. Gauguin mô tả chi tiết: “Bên phải và phía dưới, một đứa bé đang ngủ và 3 phụ nữ ngồi xổm. 2 nhân vật mặc đỏ tím đang cầu nguyện; một hình hài to lớn được vẽ một cách cố ý và bất chấp luật phối cảnh, ngồi xổm, giơ tay lên trời và tò mò nhìn hai nhân vật đang trộm nghĩ đến số phận kia. Một hình người ở giữa hái quả. 2 con mèo cạnh đứa trẻ. Một con dê trắng. Tượng thần, 2 cánh tay giơ lên một cách bí ẩn và với nhịp điệu, dường như chỉ ra xa. Người ngồi xổm có vẻ lắng nghe tượng thần; cuối cùng, một phụ nữ già gần chết như chấp nhận, cam chịu với những gì mình nghĩ và kết thúc huyền thoại; dưới chân họ, một con chim trắng kỳ lạ đang giữ trong chân nó một con thằn lằn tượng trưng cho sự vô dụng của sáo ngữ. Mọi thứ diễn ra bên bờ suối trong cánh rừng”.
Các nhân vật trong tranh suy tư về nguồn cội và ý nghĩa cuộc sống, thể hiện sự phức tạp của nan đề. Gauguin không đưa ra câu trả lời, mà chỉ cho thấy những con người đang trăn trở về cuộc đời. Người đàn ông ở trung tâm hái một quả táo, tượng trưng cho sự băng qua giữa thế giới tư tưởng và thế giới thực, như Adam trong Kinh Thánh. Ba giai đoạn của cuộc đời được thể hiện qua cô gái nhỏ, người phụ nữ trẻ và người phụ nữ lớn tuổi trong tư thế xác ướp Peru. Tượng thần đại diện cho tâm linh, là hy vọng cho những ai tin vào điều đó.
Di ngôn hội họa cuối cùng
Ít tương phản màu sắc hơn các tác phẩm trước, “Chúng ta từ đâu đến?” được xem như một sự kết thúc và di ngôn hình họa. Gauguin tự tin: “Đúng là người ta không thể tự phán xét thật chuẩn xác nhưng dẫu vậy tôi tin rằng không những bức tranh này vượt hẳn giá trị của tất cả những bức tranh trước đó mà tôi sẽ không bao giờ sáng tác được một bức tranh tốt hơn thế hoặc tương tự”. Mọi thứ đã được giãi bày.
