Năm 2021, Survey Center on American Life công bố một con số đáng giật mình: 15% đàn ông Mỹ không có nổi một người bạn thân. Ở Anh, các tổ chức tâm lý nam giới đặt tên riêng cho hiện tượng này là "male friendship crisis," tức khủng hoảng tình bạn nam giới. Tại nhiều quốc gia trong đó có Việt Nam, người ta cho rằng đàn ông đang bước vào một cuộc khủng hoảng kết nối, với một câu hỏi đau đáu: liệu đàn ông có đang thiếu một hình dung cụ thể về khuôn mẫu của một tình bạn thật? Ba mươi năm trước, một bộ phim đã vẽ ra đúng loại tình bạn đó, cụ thể và chắc nịch đến mức người đam mê điện ảnh ngày nay vẫn nhắc về nó như ví dụ về một tình bạn đẹp. Đó là The Shawshank Redemption.
Nhìn thấu bản chất của tri kỷ tương lai
Phần lớn tình bạn đời thường được xây trên nền tương đồng: cùng trường, cùng nghề, cùng gu âm nhạc, cùng mức thu nhập. Kiệt tác The Shawshank Redemption phá vỡ điều đó theo cách triệt để nhất. Andy Dufresne và Ellis Boyd "Red" Redding gặp nhau tại Trại Cải tạo Bang Shawshank, một môi trường khắc nghiệt đã tước bỏ tất cả lớp áo giáp của một người đàn ông trong xã hội: không áo vest, không chức danh, không tài sản và không quyền công dân. Một trí thức từng là nhân viên ngân hàng tài năng và một kẻ lọc lõi đã sai lầm từ sớm, được đưa về cùng một mẫu số chung: chiếc áo tù.
Đêm đầu tiên nhập trại, trong khi những tâm hồn yếu đuối phải bật khóc, Andy không thốt ra nửa lời. Red, kẻ đã thấy đủ loại người đến rồi đi, quan sát từ xa và bắt đầu hiểu bản chất của bạn tù mới. Buổi gặp mặt đầu tiên giữa hai người xác nhận linh tính của Red: Andy nhờ Red mua cho mình một chiếc búa đẽo đá, thứ có thể tìm thấy ở bất kỳ cửa hàng đá quý nào. Giao dịch diễn ra sòng phẳng, như giữa hai người đàn ông tự do, dù cả hai đang chung sống giữa bốn bức tường của trại giam. Trong nguyên tác, Red thầm nghĩ: “Tôi bắt đầu thích cái phong cách yên ắng, thầm lặng của anh ta. Khi đã sống tới mười năm trong tù như tôi đây, bạn sẽ mệt mỏi vô cùng với những kẻ lớn tiếng, những đứa khoe mẽ và lũ to mồm”. "Công bằng mà nói, tôi đã thích Andy từ cái nhìn đầu tiên".
Nhà tâm lý học Daniel Aldrich cho rằng những liên kết hình thành trong nghịch cảnh chung là dạng liên kết xã hội bền vững và đáng tin hơn những liên kết thời bình. Người Việt đã đúc kết điều này từ lâu trong câu “hoạn nạn mới biết bạn bè”, và đó cũng là bài học từ câu chuyện Lưu Bình - Dương Lễ, nơi sự thử thách cực độ làm nền để tình bạn chứng minh giá trị. Hỏi bất kỳ người đàn ông Việt trung niên nào về người bạn thân nhất của mình, phần lớn họ sẽ kể về ai đó quen biết trong giai đoạn khó khăn nhất cuộc đời, và điều đó không phải ngẫu nhiên.
Tình bạn bền vững phải xuất phát từ hai phía
Điều giữ cho tình bạn Andy - Red tồn tại suốt mười chín năm là sự cộng sinh thực sự, nơi cả hai đều nắm rõ giá trị của bản thân và giá trị của người bạn; họ tự hào về những gì mình có thể đóng góp cho cuộc đời của tri kỷ và cho nhóm bạn thân thiết. Trong một cơ hội hiếm có, Red giúp cả nhóm bạn tù được làm việc ngoài trời để tận hưởng chút không khí thoáng đãng. Và sau một chuỗi sự kiện đã đi vào lịch sử điện ảnh, Andy mang lại cho những người bạn tù và cả tri kỷ của anh điều họ chẳng dám mơ tới: thưởng thức những chai bia lạnh trên nóc nhà tù, nơi đã giam giữ họ bấy lâu nay. “Chúng tôi ngồi đó, với ánh nắng vàng trên vai, cảm thấy như những người đàn ông tự do.”
Trong những tháng ngày sống tại Shawshank, suốt sáu năm ròng, Andy xây dựng thư viện bằng nỗ lực viết thư thuyết phục chính quyền địa phương, rồi đặt tên thư viện là "Brooks Hatlen Memorial Library" để tưởng nhớ người thủ thư già đã khuất. Anh “lạm quyền”, dùng loa trại giam để phát đi bản duet tiếng Ý, Sull'aria. Trong một khoảnh khắc đẹp đến nao lòng, mọi tù nhân đều dừng việc đang làm, lắng tai nghe những lời ca bằng một thứ ngôn ngữ xa lạ; không ai biết nữ ca sĩ hát gì, nhưng có những thông điệp không cần dịch để hiểu. Bằng khả năng của mình, Red và Andy giúp đỡ nhau, và giúp đỡ cả những người bạn tù xa lạ theo cách của riêng mình.
Nhà nhân học Robin Dunbar chỉ ra rằng nam giới xây liên kết sâu thông qua việc cùng làm, cùng vượt thử thách, từ đó sinh ra sự tin tưởng thực chất. Điều Red và Andy có là chính xác điều đó: hai người cùng vận hành trong một hệ sinh thái khắc nghiệt, mỗi người giỏi thứ người kia thiếu, và không ai đặt mình vào vị trí ân nhân hay kẻ ban ơn.
Im lặng như một hình thức bảo vệ
Trong khoảng thời gian thụ án, Andy Dufresne đào một đường hầm dài xuyên qua tường phòng giam, với chính chiếc búa đẽo đá giá 10 USD mà Red kiếm cho anh từ những ngày đầu. Tại mương nước nơi Andy tìm lại được tự do, lực lượng chức năng vớt được một chiếc búa đã mòn tới tận cán. Trong suốt mười chín năm làm bạn, Andy không nói một lời với Red về đường hầm hay công dụng thực sự của chiếc búa năm nào. Đây là quyết định của người trưởng thành, người hiểu rằng bảo vệ bạn đôi khi có nghĩa là giữ kín một bí mật, ngay cả với người thân cận nhất.
Trước đêm vượt ngục, Andy không rủ Red đi cùng. Thay vào đó, anh muốn Red hứa giúp một điều: nếu có cơ hội rời khỏi cõi địa ngục trần gian này, hãy tìm tới cây sồi lớn cạnh bức tường đá ở một cánh đồng cỏ tại Buxton, bên dưới một hòn đá đen tách biệt hẳn với quang cảnh, Red sẽ tìm thấy thứ mà Andy muốn anh giữ lấy. Andy không tiết lộ thứ được giấu dưới viên đá là gì, hay tại sao anh dặn dò những lời này, nhưng lời hứa đó đã đủ để Red có lý do sống tiếp. Đó là tất cả những gì Red cần biết, vì nếu biết nhiều hơn, anh sẽ trở thành đồng lõa với một phạm nhân trốn trại.
Những tính toán đó bắt nguồn từ một bài học đau lòng. Brooks Hatlen, người thủ thư gắn bó hơn năm mươi năm với Shawshank, khi được ân xá và bước ra ngoài đã không thể tồn tại trong một thế giới đã bỏ ông lại phía sau. Ông chọn cách kết thúc mọi thứ tại một nhà trọ, để lại lời trăn trối trên xà gỗ. Andy biết rõ nỗi ám ảnh này, và hòn đá đen ở cánh đồng cỏ là vật đảm bảo rằng Red sẽ có lý do bước tiếp thay vì dừng lại tại phòng trọ u ám kia.
Chiến hữu tốt trao cho bạn một tấm bản đồ
Suốt gần hai mươi năm, Andy kiên trì vẽ ra kế hoạch làm lại cuộc đời tại Zihuatanejo, một thị trấn bên bờ biển Mexico nhìn ra Thái Bình Dương xanh thẳm. Red gọi đó là "ảo tưởng xa vời", mà không biết rằng Andy nuôi dưỡng giấc mơ ấy cho cả hai. Để giúp Red cởi bỏ những ràng buộc trong tâm hồn, thứ vẫn tồn đọng ngay cả khi một người tù được trả tự do, Andy cố gắng trở thành lý do để Red có thể hy vọng. Kết quả hiện ra rõ ràng tại buổi ân xá năm 1967. Red bước vào phòng với phong thái chưa từng có, và lần đầu tiên trong bốn mươi năm, anh bỏ hết những câu trả lời theo kịch bản viết sẵn. Nghịch lý thay, Red được trả tự do.
Martin Seligman, nhà tâm lý học khai sinh Positive Psychology, đặt tên cho một trạng thái tâm lý là "learned helplessness", tạm dịch là “sự vô vọng được củng cố bằng kinh nghiệm”: khi con người liên tục bị thuyết phục rằng họ không thể kiểm soát bất cứ điều gì, họ bỏ cuộc. Red đã sống trong trạng thái đó gần như cả đời, nhưng Andy trao cho anh một cơ hội được hy vọng: bằng câu chuyện khởi nghiệp tại Zihuatanejo, bằng món đồ bí ẩn dưới viên đá đen, bằng chính hành động đào thoát táo tợn, và bằng sự hiện diện hàng ngày của một con người có chí hướng.
Trên chuyến xe buýt hướng về phía tri kỷ, Red - với tư cách một người đàn ông tự do - trải lòng bằng hai chữ “hy vọng”, từ mà anh chưa dám nói suốt bốn mươi năm. “Tôi hy vọng mình sẽ qua được biên giới. Tôi hy vọng có thể gặp lại bạn mình và bắt tay anh. Tôi hy vọng Thái Bình Dương xanh như cách nó hiện ra trong giấc mộng của tôi. Tôi hy vọng.”
Tình bạn đàn ông có thể không cần nhiều lời. Nó chỉ cần hai người đủ bản lĩnh để nhìn thấy nhau đúng lúc, và đủ trưởng thành để biết khi nào nên im lặng, khi nào cần gieo hy vọng. Andy và Red là bạn vì họ khác nhau đúng cách: một người mang tầm nhìn, một người mang thực tế; một người im lặng để bảo vệ, một người học cách hy vọng sau bốn mươi năm. Thứ hai người đàn ông trao cho nhau trong nghịch cảnh, là cú hích đưa nhau về phía trước.
