Điện ảnh không cần thì thầm hay hét: Nghệ thuật kiểm soát âm lượng trong phim
Trong các trường dạy kịch bản và đạo diễn, nguyên tắc "show, don't tell" thường được coi là chân lý nền tảng. Một bộ phim tốt, theo quan niệm phổ biến, phải để hình ảnh tự kể chuyện, thông qua khung hình, ánh sáng và nhịp dựng, thay vì dùng lời thoại để giải thích thay cho khán giả. Tuy nhiên, khi quan sát điện ảnh thế giới, đặc biệt là cách phòng vé và các giải thưởng vận hành, nguyên tắc này hiếm khi tồn tại ở dạng thuần khiết.
Khi "nói nhiều" vẫn chiến thắng: Phá vỡ lằn ranh giữa nghệ thuật và thương mại
Một ngộ nhận phổ biến là phim nghệ thuật thì ít thoại, còn phim thương mại thì nhiều thoại. Thực tế, giải thưởng Oscar đã phá vỡ lằn ranh đó. Everything Everywhere All at Once, tác phẩm thắng bảy giải Oscar năm 2023, là một bộ phim ngập tràn đối thoại, diễn giải và tốc độ. Parasite của đạo diễn Bong Joon ho cũng không phải một tác phẩm kiệm lời; lời thoại trong phim này là công cụ trung tâm để phơi bày quan hệ giai cấp, quyền lực và sự bất bình đẳng. Gần đây hơn, Anora của Sean Baker tiếp tục chứng minh điều tương tự với nhịp điệu ồn ào, nhiều xung đột bằng lời, phản ánh đời sống đô thị và kinh tế dịch vụ.
David Bordwell, học giả hàng đầu về lý thuyết điện ảnh, từng chỉ ra rằng khẩu hiệu "show, don't tell" thường bị hiểu sai thành một quy tắc cứng nhắc. Điện ảnh, kể cả Hollywood cổ điển, luôn kết hợp linh hoạt giữa "cho thấy" và "kể ra" để đạt hiệu quả kể chuyện. Ở cấp độ thị trường, nghiên cứu của Anita Elberse cho thấy các yếu tố dễ tiếp cận như ngôi sao và nhịp kể rõ ràng có thể tác động mạnh đến doanh thu kỳ vọng trong một ngành công nghiệp rủi ro cao.
Khi im lặng được ca ngợi: Sức mạnh của khoảng trống và sự tiết chế
Ở phía đối diện là những bộ phim chọn sự tiết chế gần như tuyệt đối, nơi cảm xúc được đặt vào khoảng trống, nhịp thở và những thứ tưởng như không có gì để kể. No Country for Old Men gần như loại bỏ nhạc nền và tối giản lời thoại, để bạo lực và số phận tự hiện ra qua hành động. Drive xây dựng nhân vật bằng ánh mắt, nhịp thở và không gian đêm đô thị. The Tree of Life từ chối cấu trúc kể chuyện thông thường, thay bằng dòng chảy hình ảnh và suy niệm.
Những tác phẩm kiểu này thường được giới phê bình yêu mến vì chúng tôn trọng khán giả, thậm chí yêu cầu khán giả trở thành người đồng sáng tạo ý nghĩa. Tuy nhiên, chúng có thể kén người xem trong bối cảnh đời sống hiện đại, nơi sự tập trung trở thành tài nguyên hiếm và khán giả thường bị phân tâm bởi nhiều màn hình.
Trường hợp phim Việt: Nghịch lý giữa phàn nàn và thành công phòng vé
Nếu đặt câu chuyện này trở lại điện ảnh Việt, đặc biệt là dòng phim Tết, sẽ thấy một nghịch lý quen thuộc. Khán giả vừa phàn nàn rằng phim "ồn", "nói nhiều", "kém điện ảnh", nhưng những phim như vậy vẫn có thể thắng phòng vé. Điều này không có nghĩa khán giả thích sự thừa thãi, mà thường phản ánh các điều kiện tiêu dùng mạnh nhất của mùa Tết: thói quen xem theo nhóm, nhu cầu dễ hiểu và sức mạnh thương hiệu.
Trong thế giới phim Việt vài năm qua, Trấn Thành là trường hợp điển hình của một thương hiệu phòng vé. Các tranh luận xoay quanh phim của anh thường lặp lại một điểm: lời thoại dồn dập, nhiều cảnh đấu khẩu và việc sử dụng ngôn ngữ thô, chửi thề khiến tác phẩm trở nên "ồn" và "xô bồ". Duy chỉ có Mai, khi Trấn Thành được nhận xét đã biết cách tiết chế, phim được khen điện ảnh hơn Bố già, Nhà bà Nữ. Nhưng đến Bộ tứ báo thủ, nam đạo diễn lại đi lùi, và đến Thỏ ơi, anh lại ồn như thời Nhà bà Nữ.
Vấn đề cốt lõi: Không phải "nói nhiều" hay "im lặng", mà là "nói đúng"
Vấn đề của Thỏ ơi không chỉ là lời thoại hay ngôn từ gây sốc, mà là một câu hỏi rộng hơn về thói quen "nói thay hình ảnh". Khi những đoạn lời thoại chưa đạt tới độ "đắt", tức là chưa làm được việc mà hình ảnh không làm tốt hơn, phim dễ rơi vào cảm giác quá ồn ào. Nhiều thoại không phải tự thân là lỗi; lỗi xuất hiện khi phim thiếu "thoại đắt" – những câu thoại vừa đúng lúc, vừa mang trọng lượng, vừa tạo xung đột hoặc mở ra tầng nghĩa, thay vì chỉ kể hộ cảm xúc và giải thích hộ động cơ.
David Bordwell từng viết rằng cách hiểu "show, don't tell" như một khẩu lệnh tuyệt đối là một sai lầm phê bình. Phim có thể "kể" bằng nhiều phương tiện, miễn là việc kể đó phục vụ trải nghiệm chứ không làm nghèo trải nghiệm. Ngược lại, sự im lặng cũng không tự động đồng nghĩa với chất lượng; nó có thể là nghệ thuật, nhưng cũng có thể là sự tự mãn hình thức nếu không tạo ra cảm xúc hoặc ý nghĩa.
Nếu điện ảnh Việt muốn đi xa hơn, trọng tâm không nằm ở việc biến mọi phim thành phim ít thoại. Trọng tâm nằm ở việc xây dựng một ngôn ngữ điện ảnh tự tin hơn, nơi hình ảnh gánh được cảm xúc và ý nghĩa, và lời thoại chỉ xuất hiện khi nó thật sự làm được một việc riêng. Không phải "nói ít" để sang, mà là "nói đúng" để sâu. Không phải im lặng để được gọi là nghệ thuật, mà là biết tạo khoảng trống để khán giả được tham gia.
Điện ảnh không cần phải luôn thì thầm, nhưng cũng không cần phải hét. Thứ mà các nền điện ảnh mạnh thường có là khả năng kiểm soát âm lượng. Khi phim biết tự kiểm soát, khán giả sẽ nghe thấy nhiều hơn, kể cả trong im lặng.
