Bức chân dung tự họa của Vincent Van Gogh không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật mà còn là tấm gương phản chiếu tâm hồn đầy bi kịch của danh họa người Hà Lan. Trong số ít ỏi các bức chân dung mà Van Gogh để lại, loạt tranh tự họa của ông nổi bật như những kiệt tác giàu cảm xúc và chiều sâu tâm lý.
Bức chân dung báo trước bi kịch
Ánh mắt căng thẳng và những nét cọ dữ dội trong tác phẩm Chân dung tự họa đội mũ phớt cho thấy một Van Gogh đang vật lộn với chính bản thân. Bức tranh được họa sĩ thực hiện vào mùa đông năm 1887-1888, thời điểm kết thúc giai đoạn hạnh phúc nhất trong cuộc đời ông tại Paris. Theo tài liệu từ Omega và NXB Thế Giới, Van Gogh đã vẽ khoảng nửa tá tranh tự họa trong giai đoạn Paris, và bức này là một ví dụ tiêu biểu cho những nghiên cứu của ông nhằm tìm ra con đường riêng giữa môi trường nghệ thuật đương thời.
Tấm gương lệch lạc của tâm hồn
Có khá ít tranh chân dung trong sáng tác của Van Gogh, lý do phức tạp bao gồm khó khăn trong việc tìm người mẫu phải trả thù lao. Ngược lại, loạt tranh chân dung tự họa của nghệ sĩ nằm trong số những tác phẩm ấn tượng nhất lịch sử nghệ thuật. Trong bức Chân dung tự họa đội mũ phớt, cái nhìn chăm chú đầy ấn tượng, thậm chí gợi lo âu, cùng cấu tạo tác phẩm cho biết về nghệ sĩ nhiều hơn là hình vẽ gương mặt. Van Gogh không bao giờ tách rời nghệ thuật khỏi cuộc sống: nếu ông lo sợ, tranh của ông sẽ gồ ghề.
Nỗi lo âu dữ dội qua nét cọ
Nỗi lo âu dữ dội toát ra đằng sau chiếc mặt nạ gây ảo giác tương ứng với điệu ballet điên cuồng của những nét cọ hỗn loạn, lúc phân kỳ lúc hội tụ, khi kéo dài khi vỡ vụn, khi thẳng khi cong. Từ trường phái Tân Ấn tượng, Van Gogh học được nguyên tắc của phong cách Phân màu nhưng nhanh chóng tách ra khỏi lý thuyết của Seurat và Signac để lập nên phong cách riêng, đặc trưng bởi sự dữ dội của màu sắc và kết cấu gồ ghề.
Tự biết mình qua tự họa
Việc Van Gogh thường xuyên tự vẽ mình cho thấy ông ý thức được sự bất lực trong việc nhận biết bản thân. Ông từng viết: “Người ta nói và anh sẵn lòng tin rằng thật là khó để tự biết mình. Nhưng tự vẽ bản thân cũng không hề dễ!” Đây hẳn là nền tảng của những rối loạn khủng khiếp sẽ dẫn ông đến thảm kịch cuối cùng.
Ý tưởng thiên tài từ vầng hào quang đỏ
Ấn tượng về sự hiện diện gây xúc động trong tác phẩm phần lớn dựa vào vầng hào quang đỏ hồng bao quanh đầu Vincent. Xoáy quanh khuôn mặt ông, những vệt đỏ lấp lánh như bao nhiêu thiên thể màu máu, gợi nhớ đến những bức tranh kính màu ở nhà thờ Trung Cổ nơi những đường nét khổ đau của Chúa bị đày đọa đặt trên nền vũ trụ với những tia sáng màu đỏ son trên màu xanh da trời.
Thông tin từ cuốn sách của Gerard Denizeau và các tài liệu liên quan cho thấy bức chân dung tự họa này không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật mà còn là tài liệu quý giá về cuộc đời và tư tưởng của Van Gogh, phản ánh cuộc đấu tranh nội tâm và thiên tài sáng tạo của ông.
