Bí quyết định vị thương hiệu 'Người chép sử bằng hình' của Media 21
Làm thế nào để định vị thương hiệu "Người chép sử bằng hình" và đoạt được giải thưởng lớn nhất mà tập thể Media 21 (M21) luôn tự hào – được công chúng đón nhận nồng nhiệt? Câu trả lời của PGS, TS, đạo diễn Bùi Chí Trung – vị thuyền trưởng đang chèo lái con thuyền M21 – rất ngắn gọn: "Nghĩ không cũ về những điều không mới".
Yếu tố 'mới' – đòi hỏi tiên quyết trong sáng tạo
Đạo diễn Bùi Chí Trung từng chia sẻ với báo giới rằng, muốn có phim hay phải tìm ra ba cái mới: góc tiếp cận, thông điệp và nội dung mới để câu chuyện lịch sử trở nên tươi mới; cách kể mới để câu chuyện ly kỳ, hấp dẫn khán giả; và tìm đến đối tượng khán giả mới – đặc biệt là giới trẻ ngày nay.
Ông giải thích: "Công chúng luôn đòi hỏi cái mới. Họ chỉ hào hứng đón nhận nếu bộ phim đưa ra câu hỏi mới, tìm được câu trả lời mới. Thật ra, cái mới không hẳn là thông tin chưa được công bố, mà có khi nằm ở mối liên hệ giữa những sự kiện được người làm phim đặt vào lăng kính khác, từ đó tìm ra cách lý giải logic và thuyết phục hơn".
Thay vì chọn giọng kể biên niên cũ kỹ như nhiều phim tài liệu hiện nay, M21 áp dụng cách kể diễn dịch hay quy nạp với đa cửa sổ, đa góc nhìn để tăng phần hấp dẫn. Ví dụ, trong bộ phim Việt Nam 1963 – Ai sẽ thắng ai?, M21 làm nổi bật nỗi đau của các nước đồng minh khi vụ đảo chính lật đổ Diệm – Nhu cho thấy ngay cả nước Mỹ cũng có thể thay đổi lập trường.
Series 7 tập Trường Sơn đối chiến giải mật hồ sơ của cả CIA lẫn Phủ Tổng thống chế độ Sài Gòn để phân tích "thành tựu vĩ đại nhất của nền kiến trúc quân sự thế kỷ XX: đường mòn Hồ Chí Minh". Còn ở 10 tập Mùa đông năm 1991, phim tài liệu chính luận đầu tiên về quá trình cải tổ dẫn tới sụp đổ của Liên Xô, M21 hệ thống hóa sự kiện để trả lời những câu hỏi sâu sắc về lịch sử.
Góc nhìn đa chiều từ tư liệu quý
Khán giả dễ choáng ngợp trước số lượng lớn tư liệu quý mà M21 sử dụng, không chỉ văn bản, hình ảnh, âm thanh mà còn nguồn dữ liệu "sống" từ hệ thống chuyên gia và nhân chứng lịch sử đồ sộ. Đạo diễn Bùi Chí Trung chia sẻ: "Tôi được biết đến qua chương trình Hồ sơ mật phát sóng trên nhiều kênh truyền hình. Dạng thức này ở Nga, nơi tôi theo học, thu hút đông người xem vì muốn khám phá góc khuất lịch sử".
Ông nhấn mạnh: "Cái gọi là 'mật' không phải lúc nào cũng đúng, vì nhiều thứ đã công khai, 80% thông tin tình báo đến từ báo chí. May mắn được làm việc với chuyên gia bậc thầy giúp tôi tiếp cận nguồn sử liệu phong phú. Nhưng đọc là để mở rộng thế giới quan, và trong quá trình làm phim, sự va đập nhận thức với các chuyên gia khơi thông ý tưởng mới".
Thành viên M21 giỏi trong sưu tầm, nghiên cứu, phân tích để đưa ra góc nhìn có bản sắc riêng. Thông tin trong phim có thể là điều đã công khai, nhưng công chúng thường chỉ thấy một phần. Công việc của người làm phim là tìm mối liên hệ, tỉ mẩn ghép từng mảnh vụn để tạo bức tranh toàn cảnh.
Cơ hội của phim tài liệu đích thực trong thời đại số
Trong thời đại mà mỗi cá nhân đều có thể làm phim và đăng tải, phim tài liệu phải thay đổi để tồn tại như sản phẩm truyền thông không thể thay thế. Đạo diễn Bùi Chí Trung nhận định: "Khi ai cũng có thể ghi hình, phim tài liệu bùng nổ về số lượng nhưng dấu ấn đọng lại ít. Ưu thế 'thầy già con hát trẻ' trở thành rào cản khi 'thầy' dễ đuối sức trước công nghệ mới".
Tuy nhiên, ông lạc quan: "Khi con người ngày càng 'thối não' do tiêu thụ nội dung số nhanh trên mạng xã hội, phim tài liệu đích thực càng có cơ hội phát triển. Bản chất phim tài liệu lịch sử nằm ở tính phản biện và dự báo, nhìn lại quá khứ để rút bài học cho hôm nay và mai sau".
Ông nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đo đếm hiệu quả: "Làm phim tài liệu phải gánh vác sứ mệnh chính trị, chất lượng nội dung – nghệ thuật, và được thị trường chấp nhận. Giải thưởng lớn nhất là chinh phục trái tim công chúng".
Mở rộng cánh cửa đến với công chúng
Dưới những tập phim thu hút hàng chục triệu lượt xem, nhiều chia sẻ tâm huyết của người trẻ cho thấy sự đón nhận nồng nhiệt. Đạo diễn Bùi Chí Trung cho biết: "Đầu ra của M21 hiện chủ yếu trên ti-vi và YouTube, nhưng số cánh cửa đang chờ mở còn nhiều. Muốn có phim hay phải có thị trường đúng nghĩa".
Ông đề xuất: "Phim chất lượng có thể bán trên nền tảng truyền hình trả tiền, OTT, hoặc tham gia thị trường mới như bảo tàng, không gian công cộng, cơ sở giáo dục. Dòng phim này cần nhà đầu tư ngoài quốc doanh, sự tham gia của 'ông lớn' big-tech như Viettel – MyTV – FPT Play, và vươn xa trên nền tảng xuyên biên giới".
PGS, TS, đạo diễn Bùi Chí Trung hiện là Giảng viên cao cấp, Phó Viện trưởng Đào tạo Báo chí và Truyền thông tại Trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội; thành viên sáng lập Media 21; và đã đoạt nhiều giải báo chí, điện ảnh trong và ngoài nước.
