Nhà văn Vân Thanh - Người tiên phong nghiên cứu văn học thiếu nhi Việt Nam qua đời ở tuổi 93
Nhà văn Vân Thanh, tên thật là Nguyễn Thị Thanh Vân, đã từ giã cõi đời ở tuổi 93, để lại niềm tiếc thương sâu sắc trong giới văn học. Bà được xem là người cuối cùng của thế hệ các nhà văn tiền bối đã cống hiến trọn đời cho văn học thiếu nhi Việt Nam. Sự ra đi của bà đánh dấu sự kết thúc của một thời kỳ vàng son, khi cả một lớp nhà văn sáng tác cho trẻ em nổi tiếng như Tô Hoài, Nguyễn Huy Tưởng, Đoàn Giỏi, Võ Quảng, Phạm Hổ, Nguyễn Kiên, Định Hải, Phong Thu, Trần Hoài Dương, Hà Ân, Vũ Hùng, Xuân Quỳnh... đều đầy nhiệt huyết và yêu mến trẻ thơ.
Người đầu tiên dành cả đời nghiên cứu văn học thiếu nhi
Nhà văn Vân Thanh là người đầu tiên và duy nhất ở Việt Nam tự nguyện dành trọn cuộc đời để đọc, nghiên cứu và viết về các tác giả viết cho thiếu nhi. Với bút danh Vân Thanh, bà bắt đầu sự nghiệp từ năm 1961 khi trở thành cán bộ của Viện Văn học. Hình ảnh bà với nụ cười nhân hậu trong các cuộc hội thảo về văn học thiếu nhi, trại sáng tác, hay các buổi họp cộng tác viên của Nhà xuất bản Kim Đồng đã trở nên vô cùng thân thuộc với nhiều thế hệ.
Bà từng chia sẻ: "Sáu tháng sau khi tốt nghiệp khoa Trung văn, Đại học Sơn Đông (Trung Quốc) về nước và thực tập tại Nhà xuất bản Kim Đồng, được sự giúp đỡ của các nhà văn Võ Quảng, Phạm Hổ, Thi Ngọc, tôi đã hoàn thành bản báo cáo 'Văn học thiếu nhi Việt Nam'. Bản báo cáo được in ngay trong tập san 'Nghiên cứu văn học' số 6/1962, với nhuận bút 36 đồng, đủ để mua 144 bát phở thời đó. Đó là động lực giúp tôi tiếp tục đi theo hướng mình đã chọn".
Những đóng góp không thể phai mờ
Suốt các thời kỳ quan trọng như mở đầu của văn học thiếu nhi, thời kỳ Kháng chiến chống Mỹ, và đầu đổi mới, Vân Thanh luôn là người tiên phong viết về các tác giả và tác phẩm mới. Bà là người đầu tiên có ý thức tập hợp tư liệu về văn học thiếu nhi Việt Nam thành sách, để lại di sản quý giá cho hậu thế. Năm 1981, bà hoàn thành luận án tiến sĩ đầu tiên của Viện Văn học với đề tài "Truyện viết cho thiếu nhi dưới chế độ mới", đánh dấu công trình nghiên cứu đầu tiên về văn học thiếu nhi trong giới học thuật Việt Nam.
Bà cũng là người đầu tiên đưa ra khái niệm rõ ràng về văn học thiếu nhi, phân biệt giữa viết cho thiếu nhi và viết về thiếu nhi. Bà giải thích: "Cần phân biệt truyện/thơ viết cho thiếu nhi và viết về thiếu nhi. Viết về thiếu nhi thì có thể trẻ con không đọc, còn viết cho thiếu nhi thì trẻ con đọc được". Điều này đã giúp định hướng cho nhiều thế hệ nhà văn sau này.
Cuộc sống đầy ắp tình yêu và sự cống hiến
Ngoài sự nghiệp nghiên cứu, nhà văn Vân Thanh còn là một người vợ, người mẹ đảm đang. Bà kết hôn với giáo sư Phong Lê và có con gái là Lê Hoàng Anh, một biên tập viên tài năng. Trong gia đình, bà luôn dành thời gian chăm sóc mọi người với sự ấm áp và tận tình. Bạn bè, sinh viên, hay nghiên cứu sinh đến nhà đều cảm nhận được sự cởi mở và nhiệt thành của bà.
Nhà văn Nguyễn Nhật Ánh, một tác giả nổi tiếng viết cho thanh thiếu niên, từng bày tỏ sự trân trọng lớn lao đối với bà. Trong cuốn kỷ yếu của Hội Nhà văn Việt Nam, bà viết: "Tôi yêu văn học thiếu nhi bởi tôi rất yêu trẻ em. Cảm ơn Viện Văn học và Nhà xuất bản Kim Đồng cùng các nhà văn viết cho thiếu nhi đã giúp tôi có được sự yên tâm và kiên trì trên con đường nghề nghiệp".
Di sản để đời
Nhà văn Vân Thanh để lại nhiều tác phẩm nghiên cứu giá trị, bao gồm:
- Truyện viết cho thiếu nhi dưới chế độ mới
- Phác thảo văn học thiếu nhi Việt Nam
- Văn học thiếu nhi như tôi được biết
- Từ điển tác giả Văn học thiếu nhi Việt Nam
- Và nhiều bài nghiên cứu đăng trên các tạp chí uy tín như Tạp chí Nghiên cứu Văn học, báo Văn Nghệ, Nhân Dân.
Bà tâm sự về quá trình biên soạn cuốn "Tác giả văn học thiếu nhi Việt Nam": "Từ đáy lòng, tôi luôn quý mến và trân trọng các tác giả viết cho thiếu nhi. Bởi tôi nghĩ: các nhà văn khi viết cho người lớn có thể rối rắm, phức tạp, nhưng khi đi vào miền đất cho thiếu nhi, người viết nào hầu như cũng dành cho các em những phần trong trẻo, tốt đẹp nhất".
Sự ra đi của nhà văn Vân Thanh không chỉ là mất mát lớn cho gia đình và bạn bè, mà còn là tổn thất sâu sắc đối với nền văn học thiếu nhi Việt Nam. Di sản mà bà để lại sẽ mãi là nguồn cảm hứng và tri thức quý báu cho các thế hệ độc giả và tác giả tương lai.
