Nhà báo Trần Nhật Vy: Hành trình giữ gìn ký ức Sài Gòn qua ngòi bút
Sau Tết Bính Ngọ, tại một quán cà phê bình dân trong con hẻm hơn 60 năm tuổi ven kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè, Sài Gòn, tôi có cuộc trò chuyện sâu sắc với nhà báo, nhà nghiên cứu Trần Nhật Vy. Ở tuổi thất thập, ông là một trong những nhân chứng lịch sử chữ nghĩa, người kể chuyện và giữ nhiều ký ức cho thành phố này.
Ý chí bền bỉ và sứ mệnh lưu giữ lịch sử
Đến nay, ông đã viết hơn 10 quyển sách và bộ sách biên khảo, từ tập thơ đầu tiên "Khúc dạo đầu" (1987) đến những tác phẩm nổi bật như "Chữ quốc ngữ - 130 năm thăng trầm" (2013), "Mười tám thôn vườn trầu" (2015), "Kim Vân Kiều truyện" (2015), "Từ Bến Nghé tới Sài Gòn" (2025), "Nghề báo, nhà báo Sài Gòn" (2026), và "Văn chương Sài Gòn" (5 tập, 2018). Mỗi tác phẩm là một hành trình dài, đòi hỏi sự kiên nhẫn và sức chịu đựng phi thường.
Ông chia sẻ: "Tôi chưa bao giờ nghĩ mình sẽ dừng lại. Viết là cách tôi sống, cách tôi giữ cho ký ức không bị lãng quên". Ý chí ấy không chỉ là sức mạnh cá nhân, mà còn là niềm tin và sứ mệnh vào việc bảo vệ, lưu giữ và soi sáng lịch sử - văn chương Việt Nam bằng ngòi bút.
Kiến thức sâu rộng từ nghiên cứu công phu
Kiến thức của ông đến từ sách vở, trải nghiệm và nghiên cứu tỉ mỉ. Trong "Báo quốc ngữ ở Sài Gòn cuối thế kỷ 19", ông tái hiện cả một giai đoạn báo chí sơ khai, nơi chữ nghĩa trở thành công cụ khai sáng. Qua những bài báo xưa, người đọc có cái nhìn bao quát về xã hội Nam Kỳ cuối thế kỷ 19, với sự đổi thay từng ngày, cách người dân kiếm sống trong tình hình mới, và những cuộc kháng chiến không bao giờ im tiếng.
Trong "Mười tám thôn vườn trầu", ông đưa người đọc về một không gian văn hóa đặc thù, vừa dân dã vừa thấm đẫm lịch sử. Lịch sử Mười tám thôn vườn trầu đã xấp xỉ hơn 300 năm, liên quan chặt chẽ đến quá trình hình thành, phát triển của Sài Gòn - TP Hồ Chí Minh ngày nay. Từ cuối thế kỷ 17, đầu thế kỷ 18, người dân từ miền Bắc và miền Trung đã đến đây, ban đầu trồng lúa, sau chuyển sang trầu cau, tạo nên vùng chuyên canh nổi tiếng.
Ông tâm sự: "Tôi viết để người đọc thấy lịch sử gần gũi, để họ cảm nhận rằng mình là một phần trong dòng chảy ấy". Văn phong gần gũi của ông khiến bạn đọc cảm thấy như đang trò chuyện với một người bạn tri âm.
Tình yêu lịch sử Việt hiện rõ trong từng trang sách
Ngoài việc ghi chép sự kiện, ông còn tìm cách lý giải, soi chiếu để lịch sử trở nên sống động. Với "Từ Bến Nghé tới Sài Gòn", ông kể lại hành trình của một vùng đất từ thuở sơ khai đến đô thị phồn hoa. Với "Sài Gòn chốn rong chơi", ông không chỉ miêu tả địa danh, mà còn khắc họa tâm hồn phố thị, nơi con người sống, yêu và sáng tạo.
Ông chia sẻ: "Lịch sử Việt Nam là dòng sông lớn. Tôi chỉ là người chèo thuyền, cố gắng đưa một vài hạt phù sa đến cho thế hệ mai sau". Ngọc Hương, một nữ ký giả trẻ, nhận xét: "Tác giả Trần Nhật Vy đã mở cho tôi một cánh cửa. Từ những trang biên khảo, tôi tìm thấy nguồn tư liệu quý giá để nghiên cứu và viết về Sài Gòn hôm nay".
Người giữ ký ức cho Sài Gòn và văn hóa Việt
Nhìn ông, tôi nghĩ đến hình ảnh con người "giữ gìn ký ức". Trong triết học, ký ức không chỉ là sự lưu giữ quá khứ, mà còn là cách con người định hình bản thân và cộng đồng. Nhà báo Trần Nhật Vy viết bằng ý chí, kiến thức, tình yêu công việc và lịch sử, đã trở thành người giữ ký ức cho Sài Gòn, cho văn hóa Việt.
Chị Ngô Thị Thu Hồng, một giáo viên trung học, chia sẻ: "Nhờ ông, tôi hiểu thêm về thành phố mình đang sống. Những quyển sách biên khảo công phu của Trần Nhật Vy là ký ức của nhiều thế hệ". Huỳnh Ngọc Đán, một việt kiều từ châu Âu, nói: "Tôi thấy mình trong những trang sách của ông - một phần ký ức chung. Ông đã viết cho chúng tôi và cho cả những người chưa từng biết đến quá khứ này".
Cuộc gặp kết thúc khi trời Sài Gòn chưa ngả chiều. Ông đứng dậy, dáng chậm rãi nhưng ánh mắt luôn sáng. Ngọn lửa trong ông, rõ ràng, sẽ không bao giờ tắt. Tác giả Trần Nhật Vy, tên thật Nguyễn Hữu Vang, sinh tháng 1/1956 tại Cao Lãnh - Đồng Tháp, sống tại Bà Điểm - Hóc Môn, và làm báo Tuổi Trẻ từ năm 1981, tiếp tục là cây bút không mệt mỏi trong hành trình bảo tồn di sản văn hóa.
