Hành trình sáng tạo của nữ thi sĩ Lữ Mai
Chị Lữ Mai cho ra mắt tập thơ đầu tiên mang tên Giấc vào năm 2011, khi mới ngoài hai mươi tuổi. Tính đến nay, chị đã xuất bản tổng cộng 5 tập thơ, 3 tập trường ca, cùng với một tập truyện ngắn, tản văn và một truyện dài dành cho thiếu nhi. Với khối lượng tác phẩm đồ sộ như vậy, việc dựng lên một chân dung thi sĩ trọn vẹn trong một bài viết ngắn là điều bất khả thi. Tuy nhiên, một đường viền chân dung vẫn hiện lên rõ nét qua từng trang thơ.
Nghệ thuật mơ hồ hóa và sự đa nghĩa
Một đặc điểm nổi bật trong thơ Lữ Mai là chị không chủ trương bộc lộ chủ đề một cách rõ ràng. Trong khi nền thơ Việt Nam nhiều thập kỷ qua thường đi theo hướng phải có chủ đề minh bạch để dễ hiểu và phù hợp với công chúng đại trà, thì thơ chị lại phá vỡ quán tính này. Một tác phẩm thơ đích thực, theo chị, luôn mang một "hệ chủ đề" quấn quýt, tương tác với nhau để tạo nên sự đa nghĩa và gợi mở. Đây là kết quả của thủ pháp "mơ hồ hóa" nghệ thuật, khác biệt hoàn toàn với sự tối nghĩa hay rối rắm.
Ngay từ những ngày đầu sáng tác, nữ nhà thơ đã có ý thức rõ ràng về điều cốt tử này. Thơ chị nhất quán trong việc phá vỡ thế độc quyền của một chủ đề duy nhất, tạo ra những biến hóa đa dạng, đôi khi phức tạp và ẩn mật. Ví dụ điển hình là bài thơ "Trà sớm", nơi nhân vật trữ tình không rõ là cái tôi tác giả hay một chàng trai rừng trong buổi sớm tinh sương, với nỗi buồn đau về người con gái đi lấy chồng. Cảnh tượng đột khởi với "đàn trâu rừng đeo mõ thiếc" và "mùa xuân sấm sét đì đùng" tạo nên một sự chấn động, trong khi nội tâm và ngoại giới gặp nhau ở tình thế cô đặc, chấn thương: "trước trà/thấy mình lạ/mỏm núi tím kia nhô ra một cái cây/buồn mà không sao chết nổi".
Những câu thơ cảm giác và phức cảm tế vi
Đọc thơ Lữ Mai, độc giả thường xuyên bắt gặp những câu thơ lạ, đủ mạnh để neo vào tâm trí. Chẳng hạn như: "qua đêm tro cốt rơi đầy tóc/sáng ra trắng bệch mắt nhìn" (Giữa khoảng trống mờ xa); "căn phòng rộng hơn khi tắt điện/gió vuốt gáy ớn lạnh/ô kìa bóng tóc lênh khênh/thêm kẻ bước vào/quên gõ cửa" (Cắt tóc). Những câu thơ này biểu tỏ cảm giác với ngôn từ và hình ảnh mang sắc thái nghĩa mơ hồ, gọi tên những động cựa của giác quan, thân giác và tâm giác. Bài thơ nào của chị cũng chứa đựng đa trạng thái: sợ hãi, âu lo, bất ngờ, chán chường, cô độc, nhục cảm, hứng cảm.
Chị rất mạnh về những câu thơ dạng này, đòi hỏi một nội giới căng đầy và cực kỳ bén nhạy. Đây là công năng mà tạo hóa không chia đều cho mọi thi sĩ, và cũng chính là nguyên do tạo nên những phức cảm tế vi trong thơ Lữ Mai. Ví dụ như ba câu thơ ngắn trong bài "Mắt đá": "Mắt đẫm sương/đường đẫm bóng/Cốc Lếu ánh nhìn dao quắm", đủ để dựng lên một địa danh thuộc về thơ và văn hóa bản địa.
Sự chuyển dịch từ cái tôi đến tha nhân
Đường thơ của Lữ Mai đã trải qua một "quãng Kiều" nhưng không ghềnh thác. Ban đầu, với các tập thơ Giấc, Mở mắt rồi mơ, Thời cách ngăn trống rỗng, thơ chị bị hút vào những tâm tình cá nhân, với đủ cung bậc thăng trầm của một người trẻ khi yêu, làm vợ, làm mẹ. Thơ chị ít biểu đạt cảm giác hạnh phúc, phần nhiều là buồn khổ.
Tuy nhiên, vài năm gần đây, thơ chị có dấu hiệu chuyển dịch rõ rệt: từ chỗ lấy cái tôi làm trung tâm, chị dần ngả sang phía tha nhân. Không gian thơ mở rộng từ căn phòng, nơi ở, góc phố, bàn trà, quán cafe ra đến núi rừng, biển cả. Công việc nhà báo hợp với tính ham đi của chị, và bao nhiêu khung cảnh, nỗi niềm của người và đất muôn phương đã vọng vào thơ chị. Tập Vực trắng phần lớn viết về miền núi phía Bắc và Huế, trong khi tập mới nhất Dắt nhau về cũ (2025) như một sự chứng thực cho cái sự ham đi này.
Tập thơ Dắt nhau về cũ: Hành trình trở về với nơi chốn cũ
Tập thơ Dắt nhau về cũ gồm 64 bài, mỗi bài ứng với một địa phương, giúp người đọc được "trở về" với nơi chốn cũ, tâm tình và văn hóa ngàn đời. Mỗi bài thơ đều tinh tế, giấu đi ý đồ ghi chép, tránh xa lối "địa phương ca", và vẫn nhất quán ở dạng thơ cảm giác, thơ gợi nghĩa và đa nghĩa. Nhà thơ chủ trương dựng lên những phác thảo nơi chốn qua ấn tượng tâm trí và trải nghiệm đặc sắc nhất của mình, cá nhân hóa và nội tâm hóa cảnh người, không gian và thời gian.
Nhờ vậy, mỗi bài thơ trong tập này, dù mẩy lép khác nhau, đều có được cái nhuần nhị, mặn lòng, mến thương của người thơ đối với non nước. Đọc thơ Lữ Mai xác quyết thêm một điều: thơ đích thực không bao giờ chịu đơn cảm, mà luôn tự bung ra để trở thành phức cảm, những phức cảm thi tính đầy tinh tế.
