Thời gian gần đây, dòng phim khai thác những chuyên án có thật, những nhân vật lịch sử hoặc những vụ việc gây chấn động dư luận đang thu hút sự quan tâm mạnh mẽ từ khán giả. Từ Tường lửa Tràng An lấy cảm hứng từ đường dây lừa đảo công nghệ cao Mr. Pips, đến Tận hiến kể về cuộc đời của chiến sĩ tình báo Nguyễn Thành, hay dự án sắp tới Kế hoạch CM12 dựa trên chuyên án phản gián những năm 1980, tất cả đều cho thấy sức hút của thể loại này. Tuy nhiên, việc đưa “người thật, việc thật” lên màn ảnh không hề đơn giản, đòi hỏi sự cân bằng tinh tế giữa tính xác thực và sức hấp dẫn nghệ thuật.
Sức hút từ những câu chuyện có thật
Bộ phim Tường lửa Tràng An đã nhanh chóng thu hút sự chú ý của dư luận ngay từ khi công bố. Lấy cảm hứng từ chuyên án Mr. Pips – một đường dây lừa đảo đầu tư công nghệ cao từng gây rúng động xã hội, tác phẩm không chỉ đơn thuần kể lại quá trình phá án. Phim còn phản ánh những “vùng tối” của không gian số, nơi lòng tham, sự nhẹ dạ cả tin và công nghệ bị lợi dụng để tạo nên những cú lừa quy mô lớn. Việc đưa một chuyên án gần gũi với đời sống đương đại lên phim cho thấy nỗ lực của nhà sản xuất trong việc gửi gắm những cảnh báo xã hội thông qua ngôn ngữ điện ảnh.
Trong khi đó, Tận hiến – bộ phim chính luận – tình báo đang phát sóng trên VTV3 lại lựa chọn một chất liệu khác: cuộc đời và hành trình hoạt động của Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Thành, chiến sĩ tình báo mang bí danh P1. Bộ phim khắc họa một con người có thật, từng sống giữa ranh giới sinh tử, hoạt động trong lòng địch và chấp nhận hy sinh đời tư vì lý tưởng. Sự chân thực trong từng chi tiết đã giúp khán giả cảm nhận sâu sắc hơn về những hy sinh thầm lặng của các chiến sĩ tình báo.
Sắp tới, dự án Kế hoạch CM12 dựa trên truyện ký CM12 – Phía sau kế hoạch phản gián của thiếu tướng – nhà văn Nguyễn Khắc Đức hứa hẹn sẽ tiếp tục gây sốt. Đây là chuyên án có thật vào đầu những năm 1980, với đối tượng đấu tranh là gián điệp, biệt kích và các tổ chức phản động lưu vong, đặc biệt là tổ chức Mặt trận thống nhất các lực lượng yêu nước giải phóng VN do Lê Quốc Túy và Mai Văn Hạnh cầm đầu.
Thách thức của việc tái hiện “người thật, việc thật”
Theo các nhà làm phim, việc khai thác nội dung từ “nguyên mẫu” thật rất hấp dẫn nhưng cũng đầy áp lực. Khó khăn lớn nhất không nằm ở việc kể lại một sự kiện hay một con người, mà là cân bằng giữa tính xác thực và sức hấp dẫn của một tác phẩm truyền hình. Nếu quá nặng về tư liệu, phim dễ trở nên khô khan, thiếu cảm xúc. Ngược lại, nếu hư cấu quá đà, tác phẩm có nguy cơ bị phản ứng vì làm sai lệch sự thật hoặc bóp méo hình ảnh nhân vật nguyên mẫu.
Đạo diễn Trần Ka My của phim Tận hiến chia sẻ: “Những nhân vật trong ngành tình báo thường gắn với nhiều thông tin nhạy cảm, không phải lúc nào cũng có thể tiếp cận đầy đủ hoặc được công bố. Vì vậy, người làm phim phải biết chọn lọc, thậm chí chấp nhận kể “một phần sự thật”, “một nửa sự thật” nhưng vẫn đúng bản chất. Thách thức là làm sao để kể về “vùng xám” cho khán giả theo góc nhìn đúng đắn nhất.”
Đạo diễn – biên kịch Trần Duy Linh của phim Kế hoạch CM12 cũng có những trăn trở tương tự: “Làm phim về “người thật, việc thật” vừa có cái khó, vừa có cái dễ. Dễ là mình đã có sự kiện, có nhân vật… là có cái nền để phát triển; còn khó là mình sẽ bị hạn chế khả năng hư cấu, sáng tạo và đó chính là “vùng cấm”. Dĩ nhiên người làm phim vẫn có thể hư cấu và sáng tạo nhưng trong giới hạn, không thể đi quá xa, làm quá khác sự thật.”
Một áp lực khác đến từ khâu nghiên cứu, thẩm định tư liệu, tái dựng bối cảnh, phục trang, ngôn ngữ thời đại và cả tâm lý nhân vật. Với những bộ phim dựa trên hồ sơ thật như Kế hoạch CM12 hay Tận hiến, chỉ một chi tiết sai lệch nhỏ cũng có thể khiến khán giả, đặc biệt là người trong cuộc hoặc những người từng chứng kiến sự kiện, phản ứng. Đó cũng là lý do các đạo diễn, biên kịch, nhà sản xuất thường phải làm việc cùng cố vấn lịch sử, cơ quan chức năng hoặc thân nhân nhân vật nguyên mẫu để đảm bảo tính chính xác.
Kịch tính hóa sự kiện có thật
Điều quan trọng để phim “người thật, việc thật” hút khán giả là kể câu chuyện bằng cảm xúc thay vì chỉ đơn thuần truyền tải thông tin. Khán giả hôm nay không chỉ muốn biết chuyện gì đã xảy ra, mà còn muốn hiểu con người trong biến cố ấy đã sống, lựa chọn và đánh đổi ra sao. Khi lịch sử được kể bằng hơi thở của số phận, những chuyên án khô khan hay hồ sơ an ninh tưởng chừng xa lạ có thể trở thành tác phẩm hấp dẫn.
Theo đạo diễn Trần Duy Linh: “Để thu hút khán giả, bộ phim trước hết phải kịch tính, hấp dẫn. Đó là lý do tôi đã nghiên cứu và lựa chọn phát triển dự án theo hướng “docu-drama” tức là “kịch tính hóa sự kiện có thật”, kể lại sự kiện có thật một cách hấp dẫn nhất có thể, đồng thời vẫn bảo đảm tính chân thực. Để làm được điều này, khi viết kịch bản, tôi phải tuân theo các kỹ thuật, thủ pháp kể chuyện, xây dựng cấu trúc đường dây chặt chẽ, chọn điểm rơi hấp dẫn… sau đó sắp xếp các sự kiện, chi tiết tuân theo cấu trúc này.”
Đạo diễn Trần Ka My nhấn mạnh sự cần thiết của việc cân bằng giữa tính chân thực và tính điện ảnh. Khoảng cân bằng đó không dễ tìm, và mỗi quyết định sáng tạo đều phải cân nhắc rất kỹ. Việc “sáng tạo thêm” trong phim chân dung không phải là “bịa thêm cho kịch tính”, mà là tổ chức lại sự thật theo ngôn ngữ điện ảnh. “Tôi thường giữ một nguyên tắc: có thể thay đổi chi tiết, nhưng không thay đổi bản chất. Ví dụ, có thể gộp nhiều sự kiện thành một, hoặc xây dựng một số nhân vật tổng hợp, nhưng hành trình tâm lý, lựa chọn đạo đức và tinh thần của nhân vật chính thì phải đúng. Vì để nhân vật vừa gần nguyên mẫu vừa chạm được cảm xúc khán giả thì phải kéo nhân vật về gần đời sống hơn. Một chiến sĩ tình báo trên phim không chỉ là “người làm nhiệm vụ”, mà còn là một con người với những mối quan hệ, những giằng xé rất riêng. Khi khán giả thấy được phần “người” đó, họ sẽ tin và đồng cảm, thay vì chỉ nhìn nhân vật như một biểu tượng”, đạo diễn phim Tận hiến chia sẻ thêm.
Có thể thấy, dòng phim “người thật, việc thật” đang mở ra một hướng đi mới đầy triển vọng cho điện ảnh Việt Nam. Tuy nhiên, để thành công, các nhà làm phim cần vượt qua không ít thử thách, từ việc đảm bảo tính chính xác của tư liệu đến việc kể câu chuyện một cách hấp dẫn, chạm đến trái tim khán giả. Với sự đầu tư nghiêm túc và tâm huyết, những bộ phim này hứa hẹn sẽ mang đến cho khán giả những trải nghiệm điện ảnh vừa chân thực vừa giàu cảm xúc.
