Làn sóng nghệ sĩ trẻ Việt chủ động bảo vệ quyền tác giả
Trong những năm gần đây, một xu hướng tích cực đang lan tỏa mạnh mẽ trong cộng đồng nghệ sĩ trẻ Việt Nam: việc chủ động tìm hiểu pháp luật, đăng ký bản quyền và bảo vệ thành quả lao động trí tuệ đã trở thành phần không thể thiếu trong hành trình sáng tạo. Từ lĩnh vực âm nhạc, nhiếp ảnh đến hội họa, thế hệ nghệ sĩ mới không còn thụ động mà đang tích cực trang bị kiến thức pháp lý để bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình.
Âm nhạc: Từ trải nghiệm cá nhân đến cộng đồng chia sẻ
Sau hơn một thập kỷ hoạt động trong lĩnh vực âm nhạc, từ biểu diễn trực tiếp đến phát hành trên các nền tảng trực tuyến, ca sĩ Giang Phạm (tên thật Phạm Hương Giang, sinh năm 1993) nhận thấy nhiều nghệ sĩ độc lập từng chịu thiệt thòi vì thiếu hiểu biết về quyền tác giả và quyền liên quan. Từ kinh nghiệm thực tế đó, vào tháng 11/2024, cô đã sáng lập cộng đồng HanoiJam - vừa là sân chơi âm nhạc, vừa là không gian kết nối và chia sẻ kiến thức pháp lý.
Đến nay, hơn 100 nghệ sĩ độc lập thường xuyên hoạt động tại Hà Nội, phần lớn thuộc thế hệ Gen Z, đã tham gia sinh hoạt tại HanoiJam. Tại đây, họ trao đổi kinh nghiệm về phát hành nhạc hợp pháp, cách đọc hiểu hợp đồng, phân chia doanh thu trên nền tảng số và các vấn đề pháp lý khác. Theo Giang Phạm, việc đăng ký tác phẩm tại các cơ quan có thẩm quyền như Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC) giúp nghệ sĩ có cơ sở pháp lý vững chắc khi phát sinh tranh chấp.
Một ví dụ điển hình khác là nhóm nhạc trẻ Minh Tốc và Lam. Ngay từ khi hình thành ý tưởng vào năm 2019, nhóm đã hoàn tất thủ tục đăng ký quyền tác giả, dù đến năm 2025 MV ca nhạc mới chính thức ra mắt. Sau khi phát hành sản phẩm, nhóm tiếp tục theo dõi việc khai thác trên nền tảng số và công khai thông tin khi phát hiện dấu hiệu bị xâm phạm, kêu gọi người hâm mộ báo cáo nội dung vi phạm.
Nhiếp ảnh: Ứng dụng công nghệ trong bảo vệ bản quyền
Lĩnh vực nhiếp ảnh vốn dễ bị sao chép trên môi trường mạng cũng chứng kiến sự chuyển biến rõ rệt. Nếu trước đây, các vụ việc sử dụng, chỉnh sửa ảnh không xin phép tác giả rất khó phát hiện và xử lý, thì hiện nay ngày càng nhiều nhiếp ảnh gia trẻ đã chủ động:
- Đăng ký quyền tác giả tại Cục Bản quyền tác giả
- Gắn dấu chìm (watermark) lên tác phẩm
- Lưu trữ metadata/EXIF và bảo quản file gốc cẩn thận
- Sử dụng công cụ số để theo dõi việc khai thác hình ảnh
Tại Đà Nẵng, Hợp tác xã Nhiếp ảnh và Ứng dụng ra đời từ sáng kiến của nhóm nghệ sĩ trẻ miền Trung được xem là mô hình mới. Nghệ sĩ nhiếp ảnh Huỳnh Văn Truyền, một thành viên sáng lập, cho biết hợp tác xã hướng tới xây dựng ngân hàng ảnh có bản quyền, kết hợp công nghệ AI, VR/AR và chuyển đổi số nhằm nâng cao giá trị thương mại và nghệ thuật, đồng thời hỗ trợ pháp lý cho hội viên.
Hội họa và đồ họa: Chia sẻ kiến thức trong cộng đồng trẻ
Trong lĩnh vực hội họa và đồ họa, các diễn đàn dành cho họa sĩ trẻ với hàng trăm nghìn thành viên đang hoạt động sôi nổi, thường xuyên cập nhật kiến thức về bản quyền số. Các biện pháp bảo vệ được chia sẻ rộng rãi bao gồm:
- Đăng ký với cơ quan có thẩm quyền
- Lưu trữ file gốc (layer, sketch) đầy đủ
- Sử dụng chữ ký số và công nghệ blockchain
- Công bố tác phẩm kèm thông tin bản quyền rõ ràng
- Đăng bản có độ phân giải thấp lên mạng để tránh sao chép trái phép
Bản quyền: Không chỉ bảo vệ mà còn là nguồn lực tài chính
Ở góc độ kinh tế, bản quyền không chỉ là công cụ bảo vệ mà còn trở thành nguồn lực tài chính quan trọng. Doanh thu từ tác quyền giúp nghệ sĩ tái đầu tư cho sản phẩm mới, sản xuất MV, tổ chức biểu diễn, ứng dụng công nghệ hiện đại và mở rộng dịch vụ phục vụ công chúng. Khi dòng chảy tài chính minh bạch và ổn định, quá trình sáng tạo cũng được nuôi dưỡng tốt hơn.
Sự phát triển của các nền tảng số toàn cầu đã mở ra cơ hội tiếp cận công chúng quốc tế cho nghệ sĩ Việt. Ông Tào Minh Hùng, đại diện Liên đoàn Công nghiệp ghi âm quốc tế (IFPI) tại Việt Nam, cho biết hiện có nhiều công ty trong và ngoài nước hỗ trợ nghệ sĩ đưa sản phẩm lên các nền tảng livestream và quảng bá. Những đơn vị này sở hữu hệ sinh thái công nghệ giúp nhận diện, khai thác và bảo vệ bản quyền hiệu quả.
Thách thức và cơ hội trong kỷ nguyên số
Trên thế giới, tại các quốc gia có nền công nghiệp văn hóa phát triển, bản quyền được xem là yếu tố cốt lõi thúc đẩy sáng tạo. Các hệ thống nhận diện nội dung, phân chia doanh thu và chế tài xử lý vi phạm được tự động hóa, thực thi nghiêm ngặt trên không gian mạng.
Tuy nhiên, khi trí tuệ nhân tạo (AI) có thể mô phỏng hình ảnh, âm thanh, thậm chí phong cách nghệ sĩ trong thời gian ngắn, yêu cầu bảo vệ thành quả lao động trí tuệ của con người càng trở nên cấp thiết. Dù hệ thống pháp luật giữa các quốc gia có sự khác biệt, nguyên tắc chung vẫn là minh bạch về quyền sở hữu và rõ ràng trong thỏa thuận khai thác.
Khi tham gia thị trường quốc tế do nền tảng số chi phối, nghệ sĩ Việt Nam không chỉ mang theo tác phẩm mà còn đại diện cho hình ảnh chuyên nghiệp của nền văn hóa nước nhà. Ý thức tôn trọng và bảo vệ bản quyền vì thế không còn là câu chuyện của riêng luật sư hay cơ quan quản lý, mà là trách nhiệm và quyền lợi trực tiếp của mỗi nghệ sĩ.
Khi người sáng tạo hiểu và trân trọng giá trị lao động trí tuệ, môi trường nghệ thuật sẽ lành mạnh hơn, khuyến khích những tìm tòi mới mẻ và góp phần xây dựng nền công nghiệp văn hóa Việt Nam vững mạnh, hội nhập nhưng vẫn giữ được bản sắc riêng.
