Trước NSƯT Thanh Nga, nghệ sĩ Năm Sa Đéc đã thành công với vai Trưng Trắc
Trong lịch sử sân khấu cải lương Việt Nam, hình tượng nữ anh hùng Trưng Trắc đã được nhiều thế hệ nghệ sĩ tái hiện một cách xuất sắc. Trước khi cố NSƯT Thanh Nga làm nức lòng khán giả với vai diễn này trong vở Tiếng Trống Mê Linh năm 1977, nghệ sĩ tiền phong Năm Sa Đéc (1907-1988) đã từng ghi dấu ấn sâu đậm với vai Trưng Trắc trong tuồng Trưng nữ vương vào năm 1954.
Nghệ sĩ đa tài và cốt cách làm nghề chỉn chu
Nghệ sĩ Năm Sa Đéc, tên thật là Nguyễn Kim Chung, là một cô đào tài danh và đa năng trên sân khấu hát bội và cải lương. Bà không chỉ biến hóa với những vai giả nam dũng mãnh như Lữ Bố trong Phụng Nghi Đình hay các vai lam lũ, bần hàn, mà còn để lại dấu ấn đậm nét qua hình tượng nữ anh hùng Trưng Trắc. Bà còn được biết đến là người vợ gắn bó với học giả Vương Hồng Sển, và được nhắc đến nhiều trong cuốn hồi ký 50 năm mê hát - Năm mươi năm cải lương như một đại diện tiêu biểu của thế hệ nghệ sĩ tiền phong.
Thành công vang dội với vai Trưng Trắc năm 1954
Với khát vọng nối bước người xưa, bà Năm Sa Đéc đã dốc sức cống hiến và tỏa sáng ở vị trí đào chánh trong vở tuồng Trưng nữ vương, trình diễn vào ngày 15/5/1954. Đây là một đêm diễn hội tụ những tài năng xuất chúng bậc nhất đương thời của Hội Khuyến lệ cổ ca, với sự góp mặt của cô Ba Út vai Trưng Nhị, cô Hai Nhỏ vai Thánh Thiên công chúa và kép Hữu Thoại vai Thi Sách.
Sự chỉn chu và cách tân mới mẻ của vở diễn lịch sử này đã được học giả Vương Hồng Sển ghi nhận lại qua một đoạn miêu tả chi tiết: "Hội Khuyến lệ cổ ca trình diễn tuồng Trưng nữ vương do Thần Vân soạn. Tuồng lịch sử có giá trị, kép đào xứng vai và màu mè đúng điệu. Y phục sửa lại theo quan niệm mới hạp thời đại: chích khăn be, mặc áo rộng màu vàng... Lính mặc áo tay đỏ nút chì theo cổ thời, tay phất cờ đào...".
Sự chuyển giao đầy tự hào giữa hai thế hệ
Hơn hai thập kỷ sau thành công của bà Năm Sa Đéc, hình tượng Trưng Trắc một lần nữa lại làm nức lòng khán giả Nam Bộ qua vở cải lương Tiếng Trống Mê Linh (1977) với diễn xuất đỉnh cao của cố NSƯT Thanh Nga. Dù mỗi thế hệ mang một phong cách trình diễn khác nhau, cả bà Năm Sa Đéc và Thanh Nga đều tạc nên những tượng đài bất tử về người anh hùng dân tộc. Sự chuyển giao đầy tự hào ấy cũng phần nào an ủi được nỗi ngậm ngùi của học giả Vương Hồng Sển thuở trước, khi ông từng xót xa than thở rằng trên sân khấu cổ truyền "lớp cũ ra đi, lớp mới chưa đào tạo".
Những nghệ sĩ cải lương tiền phong khác
Hồi ký của học giả Vương Hồng Sển được xem như một trong những biên khảo đầy đủ về lịch sử nghệ thuật sân khấu Nam Bộ buổi giao thời. Ông đã viết nhiều tư liệu, nhận xét tỉ mỉ về thế hệ nghệ sĩ cải lương tiền phong, bao gồm:
- Nghệ sĩ Năm Phỉ: Chuyên trị những vai bi kịch, thất tình, đau khổ làm khán giả sụt sùi khóc, như Bàng Quý phi trong tuồng Xử án Bàng Quý phi, Lan trong tuồng Lan và Điệp.
- Kép Hai Giỏi: Một nghệ sĩ có giọng ca nức nở, tài nghệ bậc nhất nhưng lại mang bạo bệnh và qua đời từ lúc mới 18 tuổi.
- Danh ca Ba Lễ: Nổi tiếng với giọng hát xuất chúng, đặc biệt khi hát "Tứ đại oán", nhưng có thói quen uống rượu triền miên.
- Kép Tư Út: Sở hữu ngoại hình hào hoa, duyên dáng và khả năng ăn nói thu hút, dù có nhược điểm là lười học kịch bản.
Cái nhìn thực tế về quy luật thịnh suy của sân khấu
Nhìn lại toàn cảnh về thế hệ nghệ sĩ tiền phong, học giả Vương Hồng Sển thể hiện một cái nhìn đầy thực tế về quy luật thịnh suy của nghệ thuật sân khấu. Từ những năm 1960-1970, ông đã cho rằng nghệ thuật cải lương rồi cũng sẽ đi theo bước đường tàn lụi của nghệ thuật hát bội, bởi lẽ "luật tạo hóa đã định, nhơn vật đạo đồng". Ông kết luận rằng những ghi chép của mình là "chút ít tài liệu cũ, không còn đâu nữa, và tưởng nên chép lại làm một tập đầu châm ngòi, cũng đáng để dành về sau cho hàng thức giả có tài liệu tra cứu".
Qua đó, có thể thấy rằng sự đóng góp của nghệ sĩ Năm Sa Đéc và các nghệ sĩ tiền phong khác không chỉ làm phong phú thêm kho tàng văn hóa sân khấu Việt Nam, mà còn là nguồn cảm hứng cho các thế hệ sau tiếp nối và phát huy.
