Hành trình sáng tạo của một nữ họa sĩ tiên phong
Họa sĩ Đặng Thị Khuê đã trải qua một hành trình nghệ thuật đa dạng và sâu sắc, bắt đầu từ việc học tập bài bản tại Trường Mỹ thuật Việt Nam. Sau đó, bà làm việc như một họa sĩ tại địa phương trong thời kỳ kháng chiến, đảm nhận vai trò cán bộ tại Hội Mỹ thuật, nghiên cứu tại Viện Mỹ thuật, và từng là cố vấn cho Quỹ Văn hóa Việt Nam - Thụy Điển. Bà cũng không ngừng thể nghiệm các hình thức nghệ thuật đương đại, sáng tác trên nhiều chất liệu như hội họa, đồ họa, và điêu khắc. Tuy nhiên, qua nhiều cuộc trò chuyện, điều nổi bật nhất vẫn là sự gửi gắm suy tư sâu thẳm của bà vào hội họa và tinh thần tiên phong trong sáng tạo.
Tác phẩm "Giặc Mỹ" và những dấu ấn chiến tranh
Đặng Thị Khuê có thể kể lại từng chi tiết về các tác phẩm đặc biệt trong sự nghiệp của mình, bởi chúng thường nằm ở giao điểm của nhiều tranh luận nghệ thuật khi ra đời. Một trong số đó là bức tranh "Giặc Mỹ" (sơn dầu, 95x115cm, năm 1980), hiện được trưng bày thường xuyên tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Ngay sau khi tốt nghiệp hệ trung cấp từ Trường cao đẳng Mỹ thuật Việt Nam (nay là Trường đại học Mỹ thuật Việt Nam) trong niên khóa 1963-1966, bà được phân công làm cán bộ thông tin tại tỉnh Vĩnh Phú (nay là Phú Thọ). Ở tuổi 20, sinh năm 1946, bà đã chứng kiến sự tàn khốc của chiến tranh, với những đổ nát vì bom đạn in sâu vào tâm hồn nhạy cảm. Trong gia đình, người em trai duy nhất của bà cũng trực tiếp ra chiến trường.
Những trải nghiệm này đã nuôi dưỡng trong bà một dòng suy tư về chiến tranh và thân phận con người, về sự va chạm và đan xen giữa các mảnh đối lập trong nội tâm khi đối diện với bom đạn, được-mất, đau thương, hận thù và tha thứ. Khi tham gia tổ chức Triển lãm Mỹ thuật toàn quốc năm 1980 với vai trò Thường vụ kiêm Chánh Văn phòng Hội Mỹ thuật Việt Nam, bà nhận thấy rằng sự kiện này sẽ đánh dấu một thời kỳ mới về nhận thức tư tưởng và thẩm mỹ trong nghệ thuật tạo hình. Đây là triển lãm đầu tiên kể từ sau năm 1954 có sự tham gia của các nghệ sĩ từ ba miền Bắc, Trung, Nam, và ghi nhận sự giao thoa của đa dạng phong cách, ngôn ngữ nghệ thuật, cũng như những thay đổi trong quan niệm sáng tạo.
Sáng tác trong vỏn vẹn ba ngày
Với dự cảm về sự biến chuyển của nghệ thuật trong thời bình, họa sĩ Đặng Thị Khuê đã dốc sức sáng tác bức tranh "Giặc Mỹ" chỉ trong vỏn vẹn ba ngày, sau khi được lãnh đạo Hội cho phép tạm dừng công việc sự vụ. Bức tranh này mang ý nghĩa tổng kết về chiến tranh mà bà hằng nung nấu, gói gọn gần như toàn bộ dòng suy tư chất chứa trong lòng. Cụm nhân vật ở giữa được xây dựng với bố cục chặt chẽ và đầy sức lay động: một người đàn ông vạm vỡ, vai đeo súng, dắt con trâu kéo xe chở một lính Mỹ bị thương; họ xoay lưng lại với nhau, trong khi người lính Mỹ hướng mặt về phía người xem nhưng với cái nhìn không ngay thẳng. Xung quanh là các phụ nữ già-trẻ với gương mặt hiền hậu, và hai đứa trẻ đầu đội khăn tang trắng, nét mặt ngây thơ nhìn theo chiếc xe.
Bức tranh được phủ trong một màu nâu vàng với nhiều sắc độ và mảng đậm-nhạt để tạo khối và nhấn nhá không gian. Gam màu trung tính này phản ánh đa chiều cảm xúc của các nhân vật. Điểm đặc biệt là những nhát, vệt màu lớn được thể hiện bằng bay vẽ, chứa đựng sự mạnh mẽ trong cảm xúc và thái độ dứt khoát, tạo nên một ngôn ngữ hội họa khác lạ trong bối cảnh mỹ thuật thời điểm đó, dẫn đến một số ý kiến xét nét và quy chụp về hình thức nghệ thuật. Tuy nhiên, việc bức tranh được sưu tập và trưng bày tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam cho thấy ý nghĩa nội dung và giá trị thẩm mỹ của nó đã vượt qua nhiều cái nhìn hạn hẹp.
Đóng góp cho nghệ thuật và đồng nghiệp
Khát vọng về sự mới mẻ và tiến bộ trong nghệ thuật không chỉ thể hiện qua tác phẩm cá nhân mà còn dẫn hướng tinh thần làm việc của Đặng Thị Khuê tại Hội Mỹ thuật Việt Nam. Bà có công đóng góp vào việc tổ chức triển lãm cá nhân đầu tiên cho ba họa sĩ Nguyễn Sáng, Bùi Xuân Phái và Nguyễn Tư Nghiêm vào năm 1984. Đây là những triển lãm cá nhân đầu tiên của họ, và với Nguyễn Sáng, đó là triển lãm cá nhân duy nhất của ông. Trong bối cảnh khó khăn về vật chất và sự thuận lòng trong giới chuyên môn, với tư cách là Thường vụ Hội, bà luôn tâm niệm rằng thành quả nghệ thuật và ý chí làm nghề của các họa sĩ này đáng được tin tưởng, vì họ đã vượt qua giới hạn mô phỏng hiện thực để đạt tới sự cách tân ngôn ngữ và tạo nên phong cách độc đáo.
Nhìn lại quãng thời gian đó, bà Khuê không khỏi ngậm ngùi pha lẫn tự hào trước những khó khăn không thể gọi tên và sự liều mạng trong công việc. Tuy nhiên, dự cảm của bà đã đúng: theo thời gian, tài năng và giá trị nghệ thuật của Sáng, Phái, Nghiêm đã có được vị trí xứng đáng trong lịch sử nghệ thuật tạo hình Việt Nam.
Hành trình tìm về với sơn mài truyền thống
Phía sau những công việc sự vụ và sự háo hức thể nghiệm với nghệ thuật sắp đặt, Đặng Thị Khuê âm thầm tích lũy một sưu tập mảnh ghép thẩm mỹ được chắt lọc từ vốn nghệ thuật truyền thống, hòa quyện với tư duy tạo hình cá nhân. Bà lặng lẽ tìm kiếm phương thức thể hiện chúng sao cho trọn vẹn, làm nổi bật ý nghĩa và giá trị thẩm mỹ Việt Nam. Nhiều phác thảo về người mẹ, lấy cảm hứng từ văn hóa các sắc tộc, hoặc suy tư về thế giới quan và nhân sinh quan thông qua biểu tượng trong văn hóa truyền thống vùng đồng bằng Bắc Bộ, đang dần được bà cân nhắc thể hiện bằng chất liệu sơn mài.
Việc lựa chọn sơn mài bắt nguồn từ ký ức thơ ấu khi tản cư cùng gia đình, nơi bà được chiêm ngưỡng những hoành phi, câu đối và tượng Phật sơn son thếp vàng tại đình chùa. Dù trong thời gian học trung cấp mỹ thuật (1963-1966), nhà trường không có điều kiện đào tạo về chất liệu này, nhưng những giá trị của hội họa sơn mài hiện đại Việt Nam vẫn tiếp tục được khẳng định qua các thế hệ nghệ sĩ. Điều này đã thôi thúc bà ấp ủ ước mơ thể hiện các phác thảo thấm đượm thẩm mỹ dân tộc thành tranh sơn mài, tạo ra không gian đầy đủ phong vị Việt Nam.
Ở tuổi xưa nay hiếm, họa sĩ Đặng Thị Khuê vẫn âm thầm học về sơn mài và tìm kiếm người đồng hành – không chỉ lành nghề với kỹ thuật truyền thống mà còn sẵn sàng thể nghiệm và vượt qua những thói quen thông thường. May mắn thay, bà đã tìm được một người như vậy. Bà chia sẻ: "Tôi cứ mải miết đi tìm ngôn ngữ tạo hình vừa thâu tóm được nét đặc sắc của thẩm mỹ trong quá khứ, vừa thể hiện được tinh thần đương đại, đến quên mất tuổi tác!"
Tiếng vang quốc tế và di sản nghệ thuật
Nghệ thuật, theo Đặng Thị Khuê, là để hiểu và đọc được tâm hồn con người, nhưng trước hết, người sáng tạo phải nâng niu và lắng nghe chính mình. Điều này đòi hỏi thời gian, tri thức, bản lĩnh và sự mẫn cảm, mà cuộc đời nghệ thuật của bà là một minh chứng sống động. Từ 30 năm trước, tác phẩm của bà đã được giới thiệu tại nhiều triển lãm quốc tế uy tín, như Liên hoan nghệ thuật đương đại châu Á-Thái Bình Dương (Asia-Pacific Triennial, 1996-1997) do Queensland Art Gallery, Australia tổ chức, và triển lãm "A Winding River: The Journey of Contemporary Art in Vietnam" (1997-1998) tại nhiều bang của Mỹ – triển lãm nghệ thuật Việt Nam đầu tiên tại Mỹ kể từ khi hai nước bình thường hóa quan hệ ngoại giao, do Trung tâm quốc tế Meridian tổ chức.
Qua hành trình sáng tạo không ngừng nghỉ, Đặng Thị Khuê đã để lại một di sản nghệ thuật phong phú, kết hợp giữa truyền thống và hiện đại, góp phần định hình nền mỹ thuật Việt Nam đương đại.
