Hàn Cán - Bậc thầy vẽ ngựa thời thịnh Đường
Trong thế giới mỹ thuật Trung Hoa, bên cạnh các đề tài quen thuộc như sơn thủy, hoa điểu hay nhân vật, có một chủ đề đặc biệt thu hút nhiều họa sĩ: hình tượng con ngựa. Loài vật gắn bó mật thiết với đời sống con người từ thời cổ đại này đã trở thành nguồn cảm hứng bất tận. Tuy nhiên, khi nhắc đến những bậc thầy vẽ ngựa, giới đam mê nghệ thuật không thể không nhớ đến Hàn Cán, họa sư lừng danh thời thịnh Đường vào thế kỷ thứ 8.
"Con ngựa trong chuồng ngựa của bệ hạ chính là thầy của thần"
Theo ghi chép trong cuốn Lịch sử Mỹ thuật Trung Hoa của Giáo sư Dương Kỳ, Hàn Cán xuất thân từ Trường An, gia cảnh nghèo khó thời trẻ. May mắn nhận được sự giúp đỡ của Vương Duy - nhà thơ, họa sĩ nổi tiếng được xem là ông tổ của tranh sơn thủy Nam tông - ông mới có cơ hội chuyên tâm theo đuổi nghiệp vẽ.
Sau khi vào cung phục vụ, Đường Huyền Tông (trị vì từ năm 712 đến 756) đã yêu cầu Hàn Cán bái Trần Hoằng làm thầy để học vẽ ngựa. Thế nhưng, khi nhìn những tác phẩm của Hàn Cán, hoàng đế nhận thấy chúng không giống với phong cách của Trần Hoằng. Đường Huyền Tông khiển trách: "Bảo ngươi học theo Trần Hoằng vẽ ngựa, tại sao ngươi vẽ không giống Trần Hoằng chút nào?"
Hàn Cán bình tĩnh đáp: "Thần có thầy". Khi hoàng đế hỏi thầy là ai, ông trả lời: "Con ngựa trong chuồng ngựa của bệ hạ chính là thầy của thần". Câu nói này đã trở thành giai thoại nổi tiếng, thể hiện triết lý sáng tác lấy thiên nhiên làm thầy của Hàn Cán.
Chiếu Dạ Bạch đồ - Kiệt tác vượt thời gian
Bức Chiếu Dạ Bạch đồ, được vẽ khoảng năm 750, được xem là tác phẩm nổi tiếng nhất của Hàn Cán còn lưu truyền đến ngày nay. Giáo sư Dương Kỳ nhận định: "Hình tượng Chiếu Dạ Bạch (tên con ngựa của Đường Huyền Tông, có nghĩa là 'soi sáng đêm') trong bức tranh vô cùng sinh động. Đầu ngẩng cao, bờm dựng đứng, tai đứng thẳng, mũi thở hổn hển, hướng lên trời hí vang. Đôi mắt mở to, bốn vó như bay, thể hiện trạng thái bồn chồn bất an, như muốn vùng vẫy khỏi dây buộc, theo chủ nhân phi ra chiến trường, xung phong lâm trận".
Tác phẩm hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Mỹ thuật Metropolitan ở New York, Mỹ. Phần tranh vẽ ngựa của Hàn Cán có kích thước 30,8 cm x 34 cm, nằm trong cuộn tranh-thư họa lớn hơn với chiều cao 35,4 cm và chiều dài lên đến 11,4 m.
Theo giới thiệu của bảo tàng, Chiếu Dạ Bạch đồ đã nắm bắt được thần thái của chiến mã Tây Vực "huyết rồng" (còn gọi là Hãn Huyết bảo mã) với vẻ hung dữ, hoang dã và không chịu khuất phục ngay cả khi bị cột trong chuồng. Với cặp mắt rực lửa, lỗ mũi phập phồng thở mạnh, bốn vó chực chờ tung nhảy, Chiếu Dạ Bạch toát lên vẻ huyền thoại về "thiên mã" vùng Trung Á - loài ngựa "mồ hôi máu" được cho là rồng hóa thân.
Phong cách "họa nhục" đặc trưng
Hàn Cán đã phát triển thủ pháp "họa nhục" (vẽ thịt) độc đáo, tạo nên những hình tượng ngựa tròn đầy nhưng chắc khỏe, dũng mãnh và căng tràn sức sống. Điều này khác biệt rõ rệt so với phong cách "họa cốt" (vẽ xương) của các họa gia trước đó, vốn chú trọng vào khung xương để tạo vẻ thanh thoát với nét bút thanh mảnh.
Ngoài Chiếu Dạ Bạch đồ, Hàn Cán (706-783) còn để lại một số tác phẩm vẽ ngựa khác như Mục Mã đồ, Thần Mã đồ (cả bản gốc và bản sao), đều thể hiện phong cách đầy nội lực đặc trưng của ông.
Di sản kế thừa và phát triển
Sau thời Hàn Cán, nhiều họa sĩ tiếp tục để lại dấu ấn đậm nét với đề tài ngựa:
- Lý Công Lân thời Tống
- Triệu Mạnh Phủ thời Nguyên
- Từ Bi Hồng (1895-1953) thời cận đại với phong cách "Đông Tây hợp bích", kết hợp kỹ thuật hội họa phương Tây với truyền thống Trung Quốc
Di sản mỹ thuật 5.000 năm Trung Hoa
Trong cuốn Lịch sử Mỹ thuật Trung Hoa (do Nguyễn Tuệ Minh dịch, NXB Dân Trí và Omega+ ấn hành), Giáo sư Dương Kỳ - giảng viên khoa Lịch sử và Lý luận nghệ thuật tại Học viện Nghệ thuật, Đại học Thanh Hoa - đã phác họa bức tranh toàn cảnh về di sản nghệ thuật và thẩm mỹ của Trung Quốc qua 5.000 năm lịch sử.
Cuốn sách trải dài từ những tranh vẽ trên đá thời tiền sử đến:
- Những bức nhân vật họa có khí vận sinh động của Ngô Đạo Tử
- Tác phẩm công bút hoa điểu họa sống động như thật của Triệu Cát
- Tranh tả ý hoa điểu họa thâm sâu của Bát Đại Sơn Nhân
- Sự kết hợp hội họa Đông Tây của Từ Bi Hồng
- Sự sáng tạo trong hội họa truyền thống của Tề Bạch Thạch thời cận đại
Triết lý nghệ thuật đặc trưng
Giáo sư Dương Kỳ nhấn mạnh: "Đặc trưng nổi bật của hội họa Trung Quốc là sự gắn kết chặt chẽ với triết học. Triết học Trung Quốc ẩn trong nghệ thuật, nghệ thuật Trung Quốc là sự nối dài của triết học… Triết học Trung Quốc cũng ảnh hưởng đến hội họa Trung Quốc, đề cao tính biểu đạt, chất trữ tình và ý tứ cảm xúc. Mục đích cuối cùng của hội họa Trung Quốc là dạy con người trở thành người tốt với tâm hồn trong sáng".
Hành trình khám phá nghệ thuật
Với 300 hình ảnh minh họa tuyệt tác sống động và giới thiệu 50 nghệ sĩ bậc thầy, Lịch sử Mỹ thuật Trung Hoa đưa người đọc vào hành trình khám phá:
- Quá trình kiến tạo và phát triển của hội họa, điêu khắc, thư pháp và kiến trúc
- Bối cảnh văn hóa xã hội của từng thời kỳ đã định hình nên những tác phẩm vượt thời gian
- Các thủ pháp, tinh thần và mục đích cốt lõi của nền mỹ thuật Trung Quốc
Từ những nét vẽ tinh tế của Hàn Cán đến di sản đồ sộ 5.000 năm, nghệ thuật Trung Hoa tiếp tục là nguồn cảm hứng bất tận, kết nối quá khứ với hiện tại qua ngôn ngữ thị giác đầy triết lý và cảm xúc.
