Hai Ngả Đường, Một Đích Đến: Hành Trình Học Nghề Sân Khấu
Trong thời đại internet bùng nổ, nhiều người trẻ đã tự thành lập các kênh biểu diễn hoặc tham gia vào những nhóm sân khấu với sự góp mặt của không ít diễn viên chưa qua đào tạo bài bản. Một số đạt được thành công nhất định, nhưng cũng có những trường hợp chất lượng chưa cao, thường được biện minh bằng lý do "đam mê, yêu sân khấu". Điều này đặt ra câu hỏi về tầm quan trọng của việc học nghề trong lĩnh vực nghệ thuật.
Gánh Hát: Ngôi Trường Thực Tế Khắc Nghiệt
Nhìn vào ba khái niệm trong tiếng Anh: study (học tập bài bản), train (đào tạo kỹ năng) và learn (tiếp thu hiểu biết), có thể thấy các bậc tiền bối dù không "study" tại các học viện chính quy, nhưng họ đã được "train" vô cùng khắc nghiệt trong "trường đời" – chính là các gánh hát. Cố NSƯT Thanh Nga không ngẫu nhiên trở thành "Nữ hoàng sân khấu". Là con nhà nòi, bà được rèn giũa dưới kỷ luật thép của bà bầu Thơ và những nghệ sĩ kỳ cựu, bắt đầu từ cha bà – nghệ sĩ Năm Nghĩa nổi tiếng.
NSND Ngọc Giàu trải qua hành trình từ một đứa trẻ ca salon rồi mới chính thức biểu diễn. Với NSƯT Thanh Sang, đó là những đêm "học lỏm" sau cánh gà của một anh dân chài nghèo. Hay NSND Minh Vương, trước khi là "Khôi nguyên vọng cổ", ông đã thọ giáo các thầy đờn tại các lò cổ nhạc danh tiếng. Gánh hát xưa chính là những ngôi trường thực tế, nơi nghệ sĩ học từ mồ hôi, nước mắt và hàng ngàn đêm diễn thực chiến.
Vai Trò Của Thầy Đờn và Thầy Tuồng
Trong gánh hát, nghệ sĩ được mài giũa từ những "viên ngọc thô" bằng trải nghiệm trực diện, không hề nổi tiếng dễ dãi sau một đêm. Họ có năng khiếu nên được các ông bầu để mắt tới, nhưng sau khi về đoàn, họ phải được đào tạo kỹ lưỡng. Quan trọng nhất là thầy đờn và thầy tuồng. Thầy đờn – thường là nhạc sĩ hoặc nhạc công – dạy diễn viên ca đúng nhịp, đúng bài, cách lấy hơi, nhả chữ. Thầy tuồng – như NSND Năm Châu – là soạn giả kịch bản kiêm đạo diễn, dạy kỹ thuật biểu diễn và vũ đạo.
NSND Lệ Thủy chia sẻ: "Hồi đó chúng tôi rất kính trọng hai thầy này, vì thầy dạy chúng tôi đủ thứ trong nghề, dạy cả đạo đức luôn. Gánh hát cũng chính là trường học, nghệ sĩ phải nghiêm túc rèn luyện chứ không dám lơ là, lười biếng, vô kỷ luật". Nghệ sĩ Kim Ngân, con gái của nghệ sĩ Kim Ngọc, tâm sự: "Tôi vì hoàn cảnh nên không được học chính quy, nhưng tôi có lợi thế là con nhà nòi, đã tiếp thu rất nhiều từ thực tế sân khấu. Khi trở lại diễn, tôi học chính ngay đạo diễn và bạn bè đồng nghiệp. Ai dám nói không học mà thành công!".
Sự Giao Thoa Tất Yếu: Trường Lớp Chính Quy và Lò Đào Tạo
Khi xã hội thay đổi, các trường sân khấu – điện ảnh trở thành nơi giáo dục nghệ thuật quan trọng, cung cấp nền tảng lý luận và tư duy văn học sâu sắc. Nhiều bạn trẻ thi vào trường để được học tập bài bản. Ngay cả những nghệ sĩ nổi tiếng như Võ Minh Lâm và Nguyễn Minh Trường, dù đã đoạt giải Chuông vàng vọng cổ và trở thành "sao" từ sớm, vẫn chịu khó thi vào trường để lấy bằng cử nhân và học tiếp lên thạc sĩ.
Trong bối cảnh nhiều đoàn cải lương tan rã hoặc hoạt động theo thời vụ, vai trò huấn luyện chuyển sang các lò đào tạo như của NSND Thanh Tuấn hay nghệ sĩ Thy Nhung. Các lò này tập trung vào khả năng ca diễn thực tế, giúp học viên nắm bắt nhanh và kiếm tiền sớm. NSND Phượng Loan, giáo viên tại lò Thy Nhung, cho biết: "Các em đi hát sô, hát đám, cần học thẳng vào thực tế để kiếm sống. Với kinh nghiệm 40 năm làm nghề, tôi truyền hết cho các em để rút ngắn thời gian mày mò".
Kết Hợp Để Đi Đường Dài
Để đi đường dài và truyền ngọn lửa nghề cho thế hệ sau, cần có sự kết hợp giữa kinh nghiệm thực tiễn và hệ thống học thuật bài bản. NSND Phượng Loan khuyên học trò: "Nếu có điều kiện thì học ở lò xong em nên thi vào trường, lấy bằng đàng hoàng để sau này có thể bước vào một đơn vị như Nhà hát Trần Hữu Trang. Nơi đó tạo điều kiện cho các em phát triển hơn".
Chỉ năng khiếu thôi sẽ khiến diễn viên thiên về bắt chước tiền bối hoặc làm theo chỉ đạo của đạo diễn một cách máy móc. Còn khi có học, họ sẽ tự nghiên cứu bối cảnh, nhân vật và ý nghĩa sâu sắc của kịch bản, từ đó sáng tạo phong phú hơn. Đạo diễn – NSƯT Hoa Hạ nhấn mạnh: "Tôi không phủ nhận những người dù không đi học nhưng vẫn nổi bật, nhưng số đó không nhiều. Các bạn trẻ đừng chủ quan và ảo tưởng với một vài thành công trên mạng là đã có thể đi đường dài".
