MV Come My Way của Sơn Tùng M-TP đang gây sốt với hơn 23 triệu lượt xem trên YouTube chỉ sau 5 ngày phát hành. Tuy nhiên, thành tích này đi kèm với những tranh cãi xoay quanh việc bối cảnh trong MV bị cho là có nhiều điểm tương đồng với tác phẩm sắp đặt Tàn Chỉ (Vestige of the Land) của nghệ sĩ thị giác Lê Giang.
Yếu tố xác định chiếm dụng nghệ thuật
Thạc sĩ Nguyễn Thế Sơn, Giám tuyển nghệ thuật độc lập, Giảng viên trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội, cho biết ông đã quan tâm đến MV này từ khi nó bùng nổ trên mạng xã hội. Đặc biệt, việc đội ngũ của Sơn Tùng sử dụng các tác phẩm hội họa từ Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam như Nhớ một chiều Tây Bắc của Phan Kế An, Đất và nước của Nguyễn Quang Thọ, Núi đỏ và ngựa trắng của Nguyễn Văn Đa hay Phố Hàng Mắm của Bùi Xuân Phái đã thu hút sự chú ý.
Trong quá trình xem lại MV, ông Sơn nhận thấy một không gian sắp đặt sơn màu trắng giống kết cấu mái đình cổ, ban đầu chỉ nghĩ rằng nó hơi giống tác phẩm Tàn Chỉ. Sau đó, nghệ sĩ Lê Giang lên tiếng và làm việc với ê-kíp qua email, chỉ ra các yếu tố tương đồng như cấu trúc kiến trúc gợi liên tưởng đến đình làng Bắc Bộ, bề mặt chất liệu vôi hóa, phù điêu và chi tiết kiến trúc đổ vỡ.
Ông Sơn nhấn mạnh: "Điều gây bất ngờ là đội ngũ thực hiện MV không đề cập gì tới Tàn Chỉ của nghệ sĩ Lê Giang, dù về mặt thị giác, bối cảnh trong MV giống 90% tác phẩm này." Yếu tố chính để xác định chiếm dụng nghệ thuật nằm ở việc sơn trắng kết cấu kiến trúc truyền thống, một đặc điểm nhận diện rõ trong thực hành của Lê Giang.
Bài học về đạo đức nghề nghiệp
Theo Thạc sĩ Nguyễn Thế Sơn, trong các chương trình đào tạo nghệ thuật, nghiên cứu tiền sáng tác là quy trình bắt buộc. Nghệ sĩ cần tìm hiểu xem đối tượng đã được ai sáng tác chưa và tạo ra sự khác biệt. "Bản thân nghệ sĩ sáng tạo khi thực hiện tác phẩm, nếu đã có người làm rồi, họ sẽ không hứng thú hoặc không làm luôn. Đó là trách nhiệm nghề nghiệp, sự tự trọng và yếu tố đạo đức. Ngoài ra, tác giả cần công bố rõ ràng rằng sản phẩm được học hỏi hay lấy cảm hứng từ ai."
Trên thế giới, từ cuối thế kỷ XX, khái niệm chiếm dụng nghệ thuật (Art Appropriation) đã trở thành một trường phái, nhưng các nghệ sĩ luôn công bố rõ ràng về nguồn cảm hứng. Ông Sơn cho rằng việc lấy cảm hứng từ nghệ sĩ đi trước là bình thường và là một phần của lịch sử nghệ thuật.
Tiếc cho Sơn Tùng
Thạc sĩ Nguyễn Thế Sơn đánh giá cao Sơn Tùng về chiến lược phát hành và việc lấy cảm hứng từ các giá trị nghệ thuật truyền thống Việt Nam. Tuy nhiên, qua sự việc với Lê Giang, ông nhận thấy Sơn Tùng thiếu nhận diện và hiểu biết về nghệ thuật đương đại. "Sơn Tùng và nhóm sản xuất đã sai sót khi không credit các nghệ sĩ đương đại trong MV. Vấn đề này còn mang tính vĩ mô hơn, đó là sự thiếu vắng bảo tàng nghệ thuật đương đại Việt Nam."
Ông Sơn bày tỏ sự tiếc nuối: "Chỉ cần Sơn Tùng và ê-kíp cẩn thận hơn, có cách làm việc tốt và nhận sự đồng thuận với Lê Giang từ đầu, mọi việc sẽ hoàn hảo hơn." Ông hy vọng sự việc này là bài học cho các nghệ sĩ và đội ngũ sản xuất văn hóa đại chúng về đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm pháp lý.
