Bước vào xưởng chế tác của Nguyễn Đại Nghĩa trên đường Lê Duẩn (TP. Huế), điều đầu tiên gây ấn tượng là những chiếc đèn hình cá 'khủng' treo kín từ tường đến trần nhà. Khung tre mảnh mai phủ lớp vải lụa tạo thành những mảng màu mềm mại, khiến không gian nhỏ như bừng sáng bởi sắc màu thủ công. Nhìn kỹ hơn, phía dưới các kệ và góc xưởng là những bao vải vụn chất thành từng chồng. Đó là thứ vật liệu khởi đầu cho nhiều sản phẩm trong xưởng.
'Số vải này tôi gom từ các tiệm may, đặc biệt là vải lụa từ các tiệm may áo dài ở Huế. Những mảnh vải rẻo tưởng như bỏ đi nhưng lại có màu sắc rất đẹp sẽ cho ra những sản phẩm trang trí thủ công độc đáo…', anh Nghĩa chia sẻ.
Quy trình chế tác từ vải rẻo
Từ những mảnh vải lớn nhỏ khác nhau, nghệ nhân Nguyễn Đại Nghĩa bắt đầu thử nghiệm nhiều cách kết hợp. Vải được ủi phẳng, ép cứng để bề mặt không bị nhăn, sau đó dán lên khung tre hoặc bề mặt sản phẩm bằng keo sữa. 'Ban đầu tôi thử nhiều loại keo khác nhau nhưng cuối cùng thấy keo sữa dễ dùng và giữ bề mặt ổn định nhất. Nhờ cách xử lý này, những mảnh vải bỏ đi trở thành lớp 'da' mới cho các sản phẩm trang trí. Màu sắc đa dạng của vải giúp mỗi sản phẩm có bảng màu riêng biệt, không cái nào giống cái nào', anh nói.
Hiện công việc chế tác chủ yếu do khoảng 4 người thực hiện, phần lớn là người trong gia đình. Những sản phẩm làm ra được bán cho khách nội địa hoặc du khách ghé thăm xưởng. Từ quá trình thử nghiệm, anh Nghĩa bắt đầu nghĩ xa hơn: làm sao để sản phẩm vừa đẹp vừa gọn nhẹ, dễ mang đi. 'Khách du lịch thích đồ thủ công thân thiện môi trường nhưng họ phải mang theo khi di chuyển. Vì vậy, tôi luôn nghĩ cách để làm sao sản phẩm có thể xếp gọn, thu nhỏ hoặc tháo rời, tiện vận chuyển', anh cho biết.
Nghệ nhân cũng ấp ủ biến xưởng chế tác của mình thành một không gian trải nghiệm dành cho du khách. Tại đây, mọi người có thể thử làm những sản phẩm thủ công từ vải tái chế, vừa khám phá nét tinh tế của nghề thủ công, hiểu thêm ý nghĩa của việc tận dụng phế thải để góp phần bảo vệ môi trường.
Chén gáo dừa khảm xà cừ độc đáo
Bên cạnh vải tái chế, một chất liệu khác gắn bó với anh Nghĩa nhiều năm qua là gáo dừa. Tết Bính Ngọ 2026 vừa qua, xưởng nhỏ của anh đã đưa ra thị trường hàng ngàn chiếc chén làm từ gáo dừa khảm xà cừ, dùng để đựng bánh kẹo, mứt tết... Những chiếc chén nhỏ có bề mặt mài nhẵn, hoa văn khảm óng ánh, vừa mang vẻ mộc mạc vừa chứa đựng nét tinh xảo của đồ thủ công.
Nhiều chi tiết khảm xà cừ trên các sản phẩm này có dấu ấn bàn tay của chị Lê Thị Thuận Lộc (36 tuổi, vợ anh Nghĩa). Sinh ra ở Huế - nơi nổi tiếng với nghề khảm xà cừ truyền thống gắn với đình chùa, hoành phi, câu đối, chị Lộc luôn trăn trở khi thấy mỗi ngày có rất nhiều vỏ dừa, vỏ ốc, vỏ trứng… bị thải bỏ, trong khi những kỹ thuật thủ công tinh xảo của cha ông lại ít được ứng dụng trong đời sống hiện đại. Từ suy nghĩ đó, chị bắt đầu thử đưa kỹ thuật khảm xà cừ hiện diện trong những sản phẩm gần gũi hơn với đời sống. Và chén gáo dừa ra đời.
Mỗi chiếc chén phải trải qua nhiều công đoạn thủ công, như chọn gáo dừa, tạo dáng, mài nhẵn, cắt và gắn xà cừ rồi đánh bóng hoàn thiện. Họa tiết trên bề mặt được vẽ bằng màu khoáng - loại màu nghiền từ đá tự nhiên, thường dùng trong kỹ thuật sơn son, thếp vàng. Theo chị Lộc, chính những vật liệu gần gũi với thiên nhiên ấy đã tạo nên vẻ đẹp riêng cho từng sản phẩm, bởi mỗi mảnh gáo dừa hay vỏ xà cừ đều mang sắc độ và vân màu khác nhau. 'Từng công đoạn đều làm bằng tay nên phải rất tỉ mỉ. Chỉ cần sơ suất một chút là phải làm lại từ đầu', chị Lộc nói.
Trang sức từ gáo dừa và hành trình theo đuổi nghề
Trên thực tế, trước khi làm chén gáo dừa, vợ chồng nghệ nhân Nguyễn Đại Nghĩa đã có nhiều năm chế tác trang sức từ chất liệu này, như bông tai, vòng tay, mặt dây chuyền… Những món trang sức nhỏ bé ấy cũng trải qua nhiều công đoạn tương tự, chỉ khác là gáo dừa được cắt thành từng mảnh nhỏ, sau đó đính vỏ trai, vỏ trứng hoặc kim loại trang trí rồi phủ nhiều lớp sơn mài và mài nhẵn. Nhờ nền tảng hội họa và điêu khắc vững chắc, anh Nghĩa dễ dàng xử lý bố cục màu sắc, hình khối cho từng sản phẩm. Sau nhiều năm, anh đã chế tác hàng ngàn món trang sức từ gáo dừa, phần lớn được du khách nước ngoài tìm mua.
Trải lòng về chuyện nghề, anh Nghĩa cho biết làm đồ thủ công từ vật liệu tái chế không phải lúc nào cũng mang lại lợi nhuận cao. 'Nguyên liệu thì rẻ nhưng công làm rất nhiều. Làm nhanh thì mất cái hồn thủ công, mà làm kỹ thì lại tốn thời gian', anh cười. Dẫu vậy, anh Nghĩa vẫn kiên trì theo đuổi công việc này ròng rã 10 năm qua. Với anh, việc tận dụng những vật liệu bị bỏ đi không chỉ là cách sáng tạo ra sản phẩm mới mà còn là một cách nhìn khác về giá trị của đồ vật.
