Bài thơ 'Tuổi Ngựa' của Xuân Quỳnh: Hành trình khám phá và tình mẫu tử sâu nặng
Lưu Tuấn Anh, con trai nhà thơ Xuân Quỳnh, chia sẻ rằng anh thích đi đây đó trải nghiệm, giống như hình ảnh "ngựa con" trong bài thơ "Tuổi Ngựa" của mẹ mình. Tác phẩm này được Xuân Quỳnh sáng tác tặng cho con trai đầu lòng, gửi gắm triết lý sâu sắc về sự trưởng thành và khao khát khám phá thế giới của người trẻ, nhưng không bao giờ tách rời khỏi giá trị cội nguồn gia đình.
Nguồn cảm hứng từ cuộc sống đời thường
Theo Lưu Tuấn Anh, tác phẩm của mẹ anh thường bắt rễ từ những chất liệu đời thường, và "Tuổi Ngựa" cũng xuất phát từ cuộc trò chuyện giữa hai mẹ con. Xuân Quỳnh từng tâm sự về mong muốn con mình được độc lập, phiêu lưu đó đây, có những ước vọng đẹp, nhưng cũng thoáng buồn khi con rời xa mình. Anh cho biết, thuở nhỏ còn ham chơi nên chưa thấu hiểu hết tâm tình ẩn sau từng câu chữ. Phải mãi đến khi mẹ qua đời, lúc bản thân đã đủ trưởng thành để chiêm nghiệm, anh mới đọc lại và cảm thấy xúc động, nhận ra mẹ mình là một người "đặc biệt".
Bài thơ "Tuổi Ngựa" nằm trong tuyển thơ "Không bao giờ là cuối", mở đầu bằng lối hỏi - đáp đầy ý nghĩa: "Mẹ ơi, con tuổi gì? - Tuổi con là tuổi ngựa / Ngựa không yên một chỗ / Tuổi con là tuổi đi...". Câu trả lời của người mẹ như đoán trước về cuộc đời con, biết rõ tính cách của đứa con "tuổi ngựa" ham chạy nhảy, đặt chân đến những vùng đất xa xôi, nhưng cũng lo âu về những khó khăn con phải đối diện.
Hình tượng ngựa con và khát vọng tuổi trẻ
Tiếp nối mạch thơ, hình tượng trung tâm "ngựa con" kể cho mẹ nghe về những chuyến đi của tuổi trẻ: "- Mẹ ơi con sẽ phi / Qua bao nhiêu ngọn gió / Gió xanh miền trung du / Gió hồng vùng đất đỏ / Gió đen hút đại ngàn / Mấp mô triền núi đá...". Những ngọn gió xanh, hồng, đen được nhắc đến trong đoạn thơ thể hiện sự muôn màu muôn vẻ của cuộc sống, lúc bình yên, khi trắc trở. Dẫu vậy, ngựa con bé nhỏ vẫn "phi" - một động từ mạnh mẽ thể hiện khát vọng dấn thân và trải nghiệm của tuổi trẻ, không ngại thử thách để trưởng thành và hiểu chính mình.
Ngựa con còn khám phá thiên nhiên thơ mộng và yên bình: "Ngựa con sẽ đi khắp / Trên những cánh đồng hoa / Lóa màu trắng hoa mơ / Trang giấy nguyên chưa viết / Con làm sao ôm hết / Mùi hoa huệ ngọt ngào / Gió và nắng xôn xao / Khắp đồng hoa cúc dại...". Hình ảnh thiên nhiên như "cánh đồng hoa", "mùi hoa huệ", "hoa cúc dại" gợi lên vẻ đẹp bình dị của đời thường. Như vậy, con không chỉ đi để thử thách chính mình mà còn là để tận hưởng thiên nhiên và cuộc sống xung quanh. Con còn cảm nhận và ngắm nhìn cảnh sắc quê hương, đất nước quen thuộc với "gốc đa", "mùa sen hồng giếng ngọc".
Tình mẫu tử và sự trở về cội nguồn
Rời xa vòng tay mẹ, nhiều lần ngựa con "bỗng nhiên nhớ mẹ", khao khát trở về, gói ghém và kể cho mẹ nghe về những vùng đất, những điều mới mẻ: "Con mang về cho mẹ / Ngọn gió của trăm miền / Khi mở ra mẹ xem / Có hương thơm, màu sắc". Nói cách khác, hình ảnh mẹ vẫn luôn giữ vị trí quan trọng trong lòng ngựa con. Vì thế: "Tuổi con là tuổi ngựa / Nhưng mẹ ơi đừng buồn / Dẫu cách núi cách rừng / Dẫu cách sông cách bể / Con tìm về với mẹ / Ngựa con vẫn nhớ đường".
Cấu trúc câu "Dẫu cách..." được láy đi láy lại hai lần, như một lời hứa, nhằm khẳng định tấm lòng người con sẽ luôn "tìm về với mẹ". Ý thơ này có sự gặp gỡ với suy tư của Xanh Lam, tác giả cuốn sách "Trốn lên mái nhà để khóc", từng được nhiều người quan tâm trên mạng xã hội thời gian gần đây: "Con đi qua trăm bể / Mơ một triệu mùa xuân / Cuối cùng nơi muốn đến / Lại là nơi đã từng...".
Sự trưởng thành của mỗi người không tách rời những giá trị của tình thân và cội nguồn. Khát vọng cá nhân của tuổi trẻ không hề mâu thuẫn với tình cảm gia đình, trái lại, nó là động lực để con người có điểm tựa vươn xa. Đôi khi, càng đi xa, qua "ngọn gió của trăm miền", con người mới có độ lùi để thấu hiểu và trân trọng "bến đỗ yêu thương" - nơi có mẹ đợi chờ.
Phong cách nghệ thuật và di sản của Xuân Quỳnh
Bài thơ cổ vũ tuổi trẻ biết sống có ước mơ, đi xa để trưởng thành nhưng không lãng quên tình thân và cội nguồn. Giọng thơ tâm tình, hồn nhiên, hình ảnh mang màu sắc tươi sáng, gần gũi với trẻ thơ. Điều này thể hiện đặc trưng phong cách nghệ thuật của Xuân Quỳnh - nhà thơ của phụ nữ và trẻ em, như lời tiến sĩ Chu Văn Sơn trong bài "Xuân Quỳnh - cánh chuồn trong giông bão" nhận xét: "Nếu ngôi nhà là trụ sở của sự sống, thì con cái là trái tim của tổ ấm. Trở thành thi sĩ của tình yêu là một tất yếu, Xuân Quỳnh cũng tất yếu thành nhà thơ viết cho con trẻ".
Xuân Quỳnh sinh năm 1942, nổi tiếng với các bài thơ như "Thuyền và biển", "Sóng", "Thơ tình cuối mùa thu", "Tiếng gà trưa...", cùng các tập thơ "Hoa dọc chiến hào", "Lời ru trên mặt đất", "Sân ga chiều em đi", "Hoa cỏ may", "Tự hát". Nữ sĩ được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh năm 2017. Bà được ví là nhà thơ của phụ nữ và trẻ em với những câu thơ giàu lòng trắc ẩn, chân thành, đằm thắm, luôn da diết với hạnh phúc đời thường.
Bà kết hôn với nhà thơ Lưu Quang Vũ năm 1973, cả hai được xem là bộ đôi nghệ sĩ nổi bật, có nhiều đóng góp cho sự nghiệp nghệ thuật nước nhà. Ngày 29/8/1988, vợ chồng nhà thơ cùng con trai Lưu Quỳnh Thơ (bé Mí) qua đời trong một vụ tai nạn giao thông tại Hải Dương (nay là Hải Phòng).
