Giữa những dấu tích chiến tranh còn in hằn trên mảnh đất Quảng Trị, một loại hình du lịch đặc biệt đang dần hình thành: du lịch ký ức chiến tranh. Du khách tìm đến không chỉ để tận mắt thấy những 'tọa độ lửa' năm xưa, mà còn để chạm vào ký ức, cảm nhận giá trị của hòa bình và sự hồi sinh của vùng đất từng chịu nhiều mất mát.
Ở Quảng Trị, ký ức chiến tranh hiện diện gần như ở mọi nơi. Đó là di tích quốc gia đặc biệt Thành cổ Quảng Trị, Đôi bờ Hiền Lương - Bến Hải, sân bay Tà Cơn, chiến trường Khe Sanh ác liệt một thời. Phía bắc tỉnh Quảng Trị mới là hang Tám Cô, bến phà Long Đại hay Đường 20 Quyết Thắng - những địa danh gắn với tuyến đường Trường Sơn huyền thoại. Tất cả tạo nên một 'bảo tàng chiến tranh ngoài trời' đặc biệt.
Bom mìn cũng có thể vào tour du lịch
Năm 2014, Quảng Trị từng gây bất ngờ với một loại hình du lịch hiếm có: tour theo chân các đội rà phá bom mìn để tận mắt chứng kiến hoạt động hủy nổ những vật liệu chiến tranh còn sót lại. Chương trình do Tổ chức Renew Quảng Trị phối hợp với Quỹ Viện trợ nhân dân Na Uy và Vietnam Backpackers Hostels triển khai, từng thu hút hàng trăm du khách quốc tế. Để được tham gia, du khách phải cung cấp đầy đủ thông tin cá nhân, kể cả nhóm máu, như một yêu cầu bắt buộc nhằm bảo đảm an toàn.
Một buổi chiều tháng 7.2014, PV Thanh Niên đã ngồi cùng chiếc xe chở khoảng 15 du khách nước ngoài rời thành phố Đông Hà để đến thôn Vĩnh An, huyện Cam Lộ (nay thuộc xã Hiếu Giang). Điểm đến là khu vực vừa phát hiện nhiều vật liệu nổ còn sót lại. Thomas Stone, người góp phần xây dựng tour, cho biết phần lớn du khách là học sinh, sinh viên phương Tây vốn dĩ chỉ biết chiến tranh Việt Nam qua sách vở hoặc phim ảnh. Anh Thomas Stone muốn họ tận mắt thấy rằng hậu quả chiến tranh vẫn còn hiện hữu giữa những làng quê có người dân sinh sống.
Tại bãi đất đỏ hoang vắng, lực lượng rà phá thông báo vừa phát hiện 3 quả đạn cối và 2 quả đạn 40 mm do quân đội Mỹ sản xuất. Sau phần hướng dẫn an toàn, du khách được tiếp cận hiện trường, tận mắt nhìn thấy những quả đạn nằm dưới hố đất. Khoảnh khắc được chờ đợi nhất là màn hủy nổ. Từ khoảng cách an toàn gần 300 m, một du khách người Anh được giao nhấn nút kích nổ. Tiếng 'bùm' vang lên giữa vùng quê yên tĩnh khiến cả đoàn lặng người rồi vỡ òa cảm xúc.
Điều đặc biệt, theo anh Nguyễn Thanh Phú, cán bộ Renew Quảng Trị, tour không chỉ dừng lại ở trải nghiệm. Một phần lợi nhuận được dùng để hỗ trợ nạn nhân bom mìn và chất độc da cam tại địa phương. Sau chuyến đi, nhiều du khách quay lại tổ chức gây quỹ hoặc trực tiếp đóng góp cho các hoạt động nhân đạo. Đáng tiếc là từ năm 2016 đến nay, tour du lịch này đã tạm dừng, nhưng sự ra đời và tồn tại của nó đã cho thấy nhiều suy nghĩ về ý tưởng thú vị với du lịch bom mìn.
Ngày nay, ký ức bom mìn còn được kể bằng công nghệ. Tại Trung tâm trưng bày hoạt động khắc phục hậu quả bom mìn của Renew Quảng Trị, ngoài các hiện vật bom mìn được trưng bày, ứng dụng 'RENEW AR - Bước chân an toàn' sử dụng công nghệ thực tế tăng cường để mô phỏng các loại bom mìn 3D, giúp người dùng nhận diện nguy cơ qua điện thoại hoặc máy tính bảng.
Check-in ký ức Trường Sơn
Không chỉ dừng lại ở những tour trải nghiệm thực địa, các sản phẩm du lịch mới hiện nay còn tái hiện ký ức chiến tranh theo cách gần gũi và hiện đại hơn, giúp du khách tiếp cận lịch sử bằng trải nghiệm thay vì chỉ qua sách vở hay hiện vật trưng bày. Ngày 5.7.2025, Ban quản lý Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng phối hợp với Công ty TNHH T20 Quyết Thắng khai trương khu du lịch sinh thái 'Đường Trường Sơn huyền thoại - hang Chỉ Huy' tại Km 12, đường 20 Quyết Thắng.
Điểm nhấn của sản phẩm là hang Chỉ Huy, căn cứ hậu cần chiến lược của Bộ Tư lệnh 559 trong kháng chiến chống Mỹ. Hang dài khoảng 150 m, rộng gần 100 m, gồm nhiều tầng chức năng, từng cất giấu hàng nghìn tấn khí tài, lương thực, vũ khí. Không gian bên trong được tái hiện sống động qua các khu trưng bày, hiện vật và công nghệ thực tế ảo. Du khách có thể trải nghiệm cảm giác lái xe Zil-131 vượt mưa bom bão đạn trên tuyến đường Trường Sơn qua công nghệ thực tế ảo.
Ông Nguyễn Châu Mỹ, Tổng giám đốc Công ty T20 Quyết Thắng, cho biết mục tiêu của sản phẩm là kể lại câu chuyện chiến tranh bằng công nghệ hiện đại để thế hệ trẻ dễ tiếp cận hơn với lịch sử dân tộc. Trong khi đó, với quy mô nhỏ hơn, tại khu du lịch sinh thái nghỉ dưỡng Lèn Chùa ở xã Phong Nha, một điểm check-in 'Ký ức chiến tranh', cũng thu hút đông du khách dịp lễ 30.4 vừa qua. Những mảnh bom, bi đông cũ, dép cao su, sổ tay bạc màu… được sưu tầm và trưng bày giữa không gian núi rừng yên bình, tạo nên sự đối lập khiến nhiều người xúc động. Ông Đinh Xuân Hậu, chủ khu du lịch, mong muốn góp một phần nhỏ để tái hiện thời hào hùng của cha ông, từ đó cảm nhận rõ hơn giá trị của hòa bình hôm nay.
Khi hòa bình trở thành... lễ hội
Du lịch về chiến tranh đã nâng tầm cao mới khi năm 2024, lần đầu tiên Quảng Trị tổ chức Lễ hội Vì Hòa bình. Sau khi sáp nhập với Quảng Bình, lễ hội năm 2026 được mở rộng quy mô với chuỗi hoạt động kéo dài từ tháng 4 đến tháng 12. Chủ đề xuyên suốt của lễ hội là 'Từ ký ức đến tương lai', cách gọi phản ánh đúng hành trình của vùng đất từng là giới tuyến, chiến trường khốc liệt nhưng đang vươn lên mạnh mẽ bằng khát vọng hòa bình.
Trong lịch sử hiện đại Việt Nam, tỉnh Quảng Trị gắn với nhiều dấu mốc đặc biệt như Hiệp định Genève năm 1954 hay Hiệp định Paris năm 1973. Đây cũng là nơi có 72 nghĩa trang liệt sĩ với khoảng 60.000 anh hùng liệt sĩ yên nghỉ. Từ quá khứ nhiều đau thương, vùng đất này đang trở thành biểu tượng của hòa giải và hàn gắn hậu chiến, thông qua các hoạt động hợp tác quốc tế, tìm kiếm quân nhân mất tích, khắc phục hậu quả bom mìn và lan tỏa thông điệp hòa bình.
Lễ hội Vì hòa bình năm 2026 có nhiều hoạt động như ngày hội đạp xe vì hòa bình, đêm nhạc Trịnh Công Sơn chủ đề 'Huyền thoại mẹ', lễ hội khinh khí cầu, concert quốc gia tại Đồng Hới cùng hàng loạt sự kiện văn hóa - nghệ thuật khác. Trao đổi với Thanh Niên, ông Lê Minh Tuấn, Giám đốc Sở VH-TT-DL tỉnh Quảng Trị, cho biết lễ hội không chỉ hướng đến việc tri ân các anh hùng liệt sĩ và tưởng niệm những nạn nhân chiến tranh, mà còn gửi đi thông điệp về hòa bình, sự cảm thông và khát vọng hàn gắn. Qua đó, Quảng Trị mong muốn lan tỏa hình ảnh một Việt Nam yêu chuộng hòa bình, đồng thời từng bước định hình vị thế của địa phương như một không gian văn hóa vì hòa bình trong tương lai.
