Mới đây, khi lục tìm một tấm ảnh cũ, tôi mở ngăn tủ thì thấy một chồng sổ tay, mỗi cuốn be bé bằng bàn tay. Tôi gọi những cuốn sổ ấy là "thư viện" của riêng mình. Tôi viết hàng trăm phóng sự trong suốt cuộc đời làm báo cũng từ những "thư viện bỏ túi" ấy. Đó là những sổ ghi chép của tôi mỗi lần tiếp xúc với nhân vật hoặc chỉ đơn giản là ghi vu vơ vài câu vần vè cho vui. Nhưng tất cả những gì tôi ghi lại trong những cuốn sổ đó, dù là vu vơ đi nữa thì cũng rất quan trọng với mình. Những chữ loằng ngoằng đầy ký hiệu ấy, trừ tôi ra, không ai có thể đọc và hiểu đầy đủ nội dung, ý nghĩa. Ngoài những "thư viện bỏ túi" ấy, tôi còn ghi trong đầu mình nữa.
"Thư viện bỏ túi"
Đầu những năm 1990, các cơ quan nhà nước khi "phát quà hội nghị" luôn kèm theo cuốn sổ tay gửi các đại biểu. Thú thật là xài mấy cuốn sổ tay dày như cục gạch ấy rất ngại. Thứ nhất là nó luôn chiếm diện tích và trọng lượng kha khá trong chiếc ba lô công tác, sẽ ảnh hưởng đến việc mang theo những thứ cần thiết trong sinh hoạt, nếu qua đêm ở đâu đó.
Thế rồi, mấy hiệu bán văn phòng phẩm nghĩ ra cách sản xuất những cuốn sổ tay, thật sự là… bằng bàn tay, be bé xinh xinh, vừa vặn bỏ vào túi áo. Hẳn là họ không phải chỉ sản xuất loại sổ tay ấy để phục vụ các nhà báo hay "tiết kiệm" ghi chép mà còn dành cho nhiều đối tượng khác. Tôi có ông bạn, chả bao giờ dùng ví, cũng chẳng biết cách lưu số của bạn bè hay đối tác làm ăn vào điện thoại nên ông chọn cuốn sổ tay dạng này. Nó là danh bạ điện thoại của riêng ông và cũng là chỗ ông… bí mật cất tiền, vài trăm ngàn thôi, đủ cà phê với bạn hằng ngày. Ông bảo: "Cất vậy an toàn lắm, chả ai tìm tiền mà lại lục trong sổ tay ghi chép như thế cả". Quả là sáng ý!
Nghệ thuật ghi ít lại
Trở lại với chuyện ghi chép. Sổ tay nhỏ như vậy rất thuận tiện như đã nói ở trên nhưng lại bất tiện vì không biết kê vào đâu để ghi nếu gặp nhân vật… ngoài ruộng. Vì không có điểm tựa nên anh nào sử dụng sổ tay để phục vụ viết báo thì phải tìm cho ra cách nào đó thuận nhất. Cách tốt nhất là ghi ít lại, chỉ ghi những ý chính. Không nên nhân vật nói gì mình cũng ghi. Họ cười cũng mở ngoặc đơn ghi là "cười", chẳng hạn thế. Viết báo kiểu đó thuộc về thế kỷ trước rồi, xưa cũ lắm rồi. Còn cắm đầu cắm cổ ghi ghi chép chép cho kịp lời kể của nhân vật thì chỉ dành cho các phóng sự điều tra chuyện tiêu cực. Nhưng ngày nay, điều tra chuyện tiêu cực thì phải ghi âm chứ ghi sổ như vậy, khi cần đối chất, họ chối bay là mình "tới công chuyện" liền.
Vậy, "ghi ít lại" là ghi kiểu gì? Thứ nhất là ghi thật nhanh, gọi là tốc ký, có trật chính tả chút cũng chả sao, miễn ghi cho được cái ý mà nhân vật truyền đạt. Thứ hai là cố gắng viết tắt một cách tối giản. Mà muốn vậy, phải tự xây dựng "bộ quy tắc viết tắt" cho riêng mình. Tôi nói "mật ngữ" là chỗ ý này, vì có những chữ hoặc ký hiệu chỉ mình mới hiểu là cái gì!
"Thư viện trong đầu"
Ngoài "thư viện bỏ túi" là cuốn sổ tay còn có "thư viện trong đầu" nữa. Đây là thứ quan trọng nhất với người viết báo. Bây giờ có công cụ hỗ trợ là máy ghi âm, thậm chí ghi bằng smartphone nên rất tiện lợi chứ cách đây 20, 30 năm, lúc nào cũng kè kè cái máy ghi âm to như viên táp lô của đài phát thanh theo người, quả là bất tiện.
Tuy nhiên, theo tôi, nếu bạn đi viết phóng sự về nhân vật thì máy ghi âm chỉ mang tính chất "trang trí" chứ hoàn toàn không cần thiết. Có bạn trò chuyện với nhân vật suốt buổi, ghi âm toàn bộ chứ không ghi chép gì trong sổ tay. Về nhà bật lại nghe để viết bài, nghe xong hết muốn viết vì dài dòng văn tự, dây cà dây muống quá. Đoạn mình cần thì không biết nằm ở phân khúc nào, trong khi chỗ mình không cần thì lại cứ lằng nhằng dây nhợ. Tua tới tua lui một hồi là mất hứng. Đó là chưa kể, cái điện thoại thông minh hôm đó bỗng dưng dở chứng, về mở ra chả nghe ai nói cả ngoài một từ "a lô" của chính mình lúc thử máy. Riêng đối với những nhân vật hoạt ngôn thì máy ghi âm sẽ phát huy công dụng tối đa. Có nhân vật, chỉ cần chép lại "nguyên xi" lời họ nói, mình chấm câu sao cho chuẩn là ra cái bài ngon lành. Nhưng những nhân vật như thế rất hiếm, đa số là "dây cà dây muống" nên tốt nhất là "ghi trong đầu".
Chi tiết "đắt" và cảm xúc
Viết phóng sự về nhân vật, ngoài kể lại "tiểu sử" của họ, liệt kê các sự kiện quan trọng trong đời họ, cái đọng lại trong lòng bạn đọc là những chi tiết "đắt". Nhưng chi tiết ấy phải được tưới tắm qua cảm xúc của nhà báo. Mà muốn có chi tiết xúc động để mình có thể viết thăng hoa thì anh cứ để nhân vật tự "trôi" trong ký ức của họ, không nên ngắt ngang giữa chừng. Gặp nhân vật nói nhanh lại diễn đạt có cảm xúc mà mình cắt ngang là coi như… xong phim. Chỉ ghi chép một vài "ký hiệu" có tính gợi mở, còn ghi trong đầu mới là chính. Có thể mình quên nhưng khi về xem lại sổ tay, lướt qua các "ký hiệu" đã ghi, ắt sẽ nhớ lại câu chuyện.
Công đoạn cuối cùng trước khi bắt tay vào viết là… kể lại chuyến đi gặp nhân vật ấy cho bạn bè trong buổi cà phê ngay sau đó. Nếu ngại mất thời gian cho cà phê hay nhậu nhẹt, mình kể cho người nhà nghe trong bữa ăn. Đó là một cách để khuấy động những gì đã ghi nhớ trong đầu. Có thể kể một lần hoặc nhiều lần càng tốt, miễn là… kể. Trong quá trình ấy, thế nào cũng nảy ra những ý mới để triển khai trong bài viết. Kể xong là viết ngay chứ để một vài hôm là phải khởi động lại. Lúc ấy sự tươi rói của cảm xúc sau chuyến đi bị các sự kiện khác che lấp nên hiệu quả của bài viết sẽ không cao.
Viết đến đây, tôi chợt nhớ đến lời nhắn của một đứa cháu, đang là đồng nghiệp với tôi. Nó bảo: "Chú ơi, trên smartphone hiện có phần mềm chuyển lời nói của nhân vật thành ký tự luôn nên mình khỏi phải tua băng nghe lại như lâu nay". Thật là vi diệu! Rồi chợt nghĩ, nếu nhân vật ấy mà là dân đảo Lý Sơn thì… "bố anh smartphone" cũng không tài nào hiểu được họ nói gì để mà mã hóa thành chữ. Thôi, tốt nhất là ghi trong sổ và ghi trong đầu cho chắc vậy!
