Trà Shan Cổ Thụ Việt: Di Sản Bị Lãng Quên Và Nguy Cơ Tuyệt Chủng
Trên cung đường núi quanh co lên đỉnh Chiêu Lầu Thi, xã Hồ Thầu, tỉnh Tuyên Quang, mây trắng dày đặc phủ kín, nhưng một vạt rừng trà nguyên sinh có một không hai ở Việt Nam đang chết dần. Trong khi đó, tại Pà Cò, tỉnh Phú Thọ, trà Shan cổ thụ hội tụ nhiều yếu tố đặc biệt về hương vị và tiềm năng nguyên liệu, nhưng nay chỉ còn rải rác, với vườn trà to đẹp nhất vùng đã chết khô gần sạch.
Quốc Bảo Trà Búp Tím Và Sự Thờ Ơ
Ở Hồ Thầu, hiện có hai dòng trà cổ thụ: trà Shan tuyết "có chủ" được trồng tập trung và trà Shan rừng nguyên sinh phát triển tự nhiên dưới đỉnh Chiêu Lầu Thi. Năm 2019, những cây trà Shan tuyết cổ thụ có chủ được gắn biển di sản, nhưng sau đó, việc chăm sóc và sản xuất không thay đổi. Lợi ích rõ nhất từ việc công nhận này lại là giá đất tăng từ khoảng 300 triệu đồng/ha lên gần 1 tỉ đồng/ha.
Tuy nhiên, vùng trà Shan rừng nguyên sinh dưới đỉnh Chiêu Lầu Thi mới chứa đựng những cây trà búp tím quý hiếm, được xem là di sản đích thực nhờ tính nguyên sơ và giá trị hiếm có. Ông William Lee, Chủ tịch Hiệp hội Trà Hàn Quốc, khẳng định chất trà này rất đặc biệt, có lợi thế lớn để phát triển sản phẩm và quảng bá hình ảnh Việt Nam với thế giới.
Nguy Cơ Tuyệt Chủng Và Khai Thác Bừa Bãi
Dù chưa được vinh danh, dòng trà đặc biệt này đã phải đối mặt với nỗi lo tuyệt chủng do không có chủ sở hữu và trở thành đối tượng khai thác tự do. Người vào rừng hái trà không tuân thủ quy trình, dẫn đến cây bị chặt cành hoặc đốn ngang thân. Trước năm 2019, nơi đây còn là rừng trà xanh tốt với cây cao gần 20 m, giờ chỉ còn bãi hoang tàn.
Doanh nghiệp trà Hà An, đơn vị đầu tiên nghiên cứu và sản xuất thành công trà búp tím, cho biết sản lượng đã giảm mạnh từ hơn 1 tấn năm 2017-2018 xuống chỉ còn 42 kg vào năm 2025. Giá trà tươi tăng từ 20.000 đồng/kg lên 850.000 đồng/kg, nhưng có tiền cũng không còn trà để mua. Chuyên gia Từ Quốc An nhấn mạnh đây là tổn thất không thể bù đắp về tài nguyên và đa dạng sinh học.
Trà Cổ Thụ Pà Cò: Cái Chết Trước Khi Thành Di Sản
Tại Pà Cò, trà Shan cổ thụ nổi bật với hương hoa và vị ngọt thanh, nhưng việc kết nối với người dân bản địa không thành công. Trà có sẵn nhưng thiếu cơ sở sản xuất và người thu hái, đồng thời có nguy cơ nhiễm hóa chất từ cây trồng khác. Năm 2019, vườn trà cổ thụ của cụ Sùng A Sía vẫn xanh tốt, với cây trà số 1621 to hơn người ôm, nhưng giá búp tươi chỉ 15.000 đồng/kg khiến không ai buồn hái.
Đầu năm 2026, khi trở lại Pà Cò, vườn trà cụ Sía đã biến thành đất đá ngổn ngang, với cây trà số 1621 chết khô. Chị Sùng Y Văn, cháu chít của cụ, kể rằng cụ mất ở tuổi 110 và các cây trà đã bị đốn bỏ an táng theo cụ. Trà cổ thụ Pà Cò chết, trước khi kịp mang danh di sản, để lại bài học đau lòng về sự lãng quên và thiếu bảo tồn.
Những di sản trà quý giá của Việt Nam đang đứng trước nguy cơ biến mất, đòi hỏi sự quan tâm và hành động khẩn cấp từ các cơ quan chức năng và cộng đồng.
