Làng nghề rượu Bàu Đá Cù Lâm: Hương vị truyền thống giữa thách thức hiện đại
Cách trung tâm tỉnh lỵ Gia Lai khoảng 30 km về hướng bắc, làng nghề truyền thống rượu Bàu Đá Cù Lâm thuộc phường An Nhơn Tây, tỉnh Bình Định, nằm giữa cánh đồng xanh thẳm. Những ngày cuối năm, xóm Bàu Đá như bừng tỉnh trong cái se lạnh đặc trưng của miền Trung. Vừa đến đầu làng, mùi thơm của lúa non, men ủ và hương rượu nồng đã quyện vào gió, báo hiệu một mùa sản xuất tất bật để kịp phục vụ thị trường tết.
Bàu nước cổ và loại rượu trứ danh qua nhiều thế hệ
Ông Lê Văn Thức, chủ cơ sở nấu rượu ba đời ở làng Cù Lâm, đang tất bật sắp xếp kệ rượu. Theo ông, tết là dịp người ta nhớ về nguồn cội, nên rượu truyền thống vẫn có chỗ đứng riêng. Gia đình ông phải nấu nhiều hơn thường ngày để đáp ứng nhu cầu. "Mọi năm vào dịp tết, gia đình tôi cung cấp khoảng 600 lít rượu ra thị trường. Chúng tôi phải làm ngày làm đêm, vừa đảm bảo đơn hàng, vừa giữ uy tín cái tên Bàu Đá bấy lâu nay", ông Thức chia sẻ.
Cái tên Bàu Đá bắt nguồn từ một bàu nước cổ trong làng. Tương truyền từ khoảng năm 1940, những cư dân đầu tiên đã dùng nước tại đây, kết hợp với gạo lứt dẻo thơm và men truyền thống để chưng cất nên thứ rượu trong vắt như pha lê, sủi tăm, nồng độ cao nhưng uống êm, ít gây đau đầu. Có hai giai thoại về nguồn gốc: một kể về một người từ Tây Sơn học lỏm kỹ thuật từ nhà máy rượu Pháp, và một kể về bà Đấu mang nghề từ quê hương đến. Dù thực hư chưa xác tín, danh tiếng rượu Bàu Đá đã vang xa nhiều thập kỷ.
Những thăng trầm và nỗ lực bảo tồn nghề truyền thống
Làng nghề đã trải qua không ít biến động lịch sử. Khoảng năm 1945, do thiếu lương thực và nạn đói, các bếp rượu buộc phải tắt lửa. Đến năm 1972 mới được nấu lại, rồi gián đoạn sau ngày giải phóng. Phải đến đầu những năm 1990, lửa nghề mới đỏ trở lại và duy trì đến nay. Trải qua mọi thay đổi, rượu Bàu Đá vẫn giữ được nét riêng nhờ sự giao thoa giữa nguồn nước mạch đá, giống lúa đặc trưng và bí quyết thủ công nghiêm ngặt. Người nấu phải "nghe" tiếng bọt sủi, "ngửi" hương men để biết mẻ rượu đã đạt chuẩn hay chưa.
Những năm gần đây, rượu Bàu Đá có bước tiến trong xây dựng thương hiệu. Không còn chỉ đựng trong can nhựa đơn sơ, sản phẩm được đóng trong bình sứ, chai thủy tinh sang trọng với nhiều kiểu dáng mang biểu tượng văn hóa. Nhiều hộ đã đăng ký nhãn hiệu, dán tem truy xuất nguồn gốc và kiểm soát nồng độ cồn để bảo đảm an toàn cho người tiêu dùng. Từ một sản phẩm địa phương, rượu Bàu Đá đã đạt chuẩn 4 sao OCOP, vào hệ thống siêu thị và trở thành quà biếu mang đậm bản sắc văn hóa.
Nguy cơ tắt lửa và những thách thức phía trước
Tuy nhiên, phía sau sự tất bật mùa tết vẫn là nỗi lo âm ỉ. Bà Trần Thị Sảng (45 tuổi), chủ một cơ sở nấu rượu ở Cù Lâm, cho biết lớp trẻ trong làng phần lớn đi làm ăn xa. Nghề nấu rượu vất vả, phải thức khuya dậy sớm bên lò than nóng hừng hực, trong khi thu nhập bấp bênh nên ít người muốn theo. "Sợ rằng mươi năm nữa, khi chúng tôi già yếu, lửa trong những lò rượu này cũng tắt theo vì chẳng còn ai muốn lấm lem khói bếp", bà Sảng trăn trở.
Không chỉ thiếu người kế nghiệp, rượu truyền thống còn phải cạnh tranh với rượu ngoại và bia công nghiệp. Tâm lý sính ngoại cùng sự thay đổi thói quen tiêu dùng của giới trẻ khiến rượu Bàu Đá dần thu hẹp không gian hiện diện trong các bữa tiệc hiện đại. Bên cạnh đó, việc siết chặt quy định về nồng độ cồn khi tham gia giao thông tuy mang ý nghĩa tích cực cho xã hội nhưng cũng tạo "rào cản" tâm lý đối với người tiêu dùng. Rượu Bàu Đá vốn nổi tiếng nặng độ (thường trên 50 độ) nên càng khó tiêu thụ hơn trong bối cảnh nhiều người hạn chế sử dụng đồ uống có cồn.
Theo ông Võ Mộng Hùng, Bí thư Đảng ủy xã An Nhơn Tây, rượu Bàu Đá từ lâu đã là sản phẩm nổi tiếng của địa phương, được nấu từ nguồn nước ngầm đặc biệt kết hợp men truyền thống qua nhiều thế hệ. Hiện đây là sản phẩm OCOP nên địa phương đặc biệt quan tâm đến việc kiểm soát nồng độ và các chỉ số an toàn thực phẩm.
Giữa nhịp sống hiện đại, những bếp rượu Bàu Đá ở Cù Lâm vẫn đỏ lửa mỗi độ giáp tết. Trong làn khói mỏng bay lên từ những nồi chưng cất, người làng vẫn lặng lẽ giữ gìn một hương vị đã đi cùng vùng đất này suốt gần một thế kỷ, dù tương lai còn nhiều thách thức cần vượt qua.
