Ube, hay khoai mỡ tím, đang trở thành hiện tượng ẩm thực toàn cầu với màu sắc tím nổi bật và khả năng lan truyền mạnh mẽ trên mạng xã hội. Tuy nhiên, đằng sau cơn sốt này là một nghịch lý lớn: nông dân Philippines, quê hương của ube, vẫn chưa được hưởng lợi tương xứng.
Ube 'soán ngôi matcha' trên thị trường toàn cầu
Theo dữ liệu từ Datassential, số lượng món ăn chứa ube trong thực đơn tại Mỹ đã tăng hơn 230% trong 4 năm qua. Sự phổ biến này khiến nhiều chuyên gia dự đoán ube có thể soán ngôi matcha, trở thành nguyên liệu chủ đạo trong ngành F&B. Tuy nhiên, tại Philippines, nguồn cung ube đang gặp nhiều khó khăn.
Thủ phủ ube nhưng phải nhập khẩu từ Việt Nam
Sản lượng ube của Philippines giảm từ hơn 15.000 tấn năm 2021 xuống còn khoảng 12.483 tấn năm 2025. Trong khi đó, xuất khẩu vẫn tăng mạnh, đạt gần 3,06 triệu USD. Nguồn cung trong nước thiếu hụt đến mức Philippines phải nhập khẩu ube từ Việt Nam để đáp ứng nhu cầu nội địa. Điều này ảnh hưởng lớn đến vị thế của nước này trên thị trường toàn cầu.
Nguyên nhân: Cấu trúc nông nghiệp yếu kém
Ube có chu kỳ sinh trưởng kéo dài 8-11 tháng, khiến nông dân nhỏ lẻ khó đầu tư. Bên cạnh đó, tình trạng thiếu giống ngày càng nghiêm trọng do nông dân bán hết sản lượng thay vì giữ lại làm giống. Biến đổi khí hậu cũng gây thiệt hại lớn cho loại cây trồng này.
Thương lái hưởng lợi hơn nông dân
Phần lớn lợi nhuận từ ube không thuộc về người trồng. Nông dân chỉ nhận khoảng 1/3 giá trị cuối cùng của sản phẩm xuất khẩu, trong khi thương lái và đơn vị chế biến nắm phần lớn. Thiếu kho lạnh và cơ sở chế biến khiến nông dân phải bán giá thấp ngay tại ruộng.
Việt Nam và Trung Quốc vươn lên
Trong khi Philippines gặp khó, Việt Nam và Trung Quốc đang mở rộng sản xuất ube. Việt Nam tận dụng mạng lưới xuất khẩu và đầu tư vào giống, trong khi Trung Quốc công nghiệp hóa với công nghệ sinh học và cơ giới hóa.
Giải pháp cho Philippines
Để biến cơn sốt tím thành lợi ích thực sự, Philippines cần xây dựng hợp tác xã liên kết, đầu tư vào hệ thống giống, hạ tầng nông nghiệp và chương trình ứng phó biến đổi khí hậu. Nếu không, nước này có nguy cơ đánh mất lợi thế vào tay các đối thủ trong khu vực.
