Nghệ nhân trà Việt và hành trình đưa Shanam thành thương hiệu quốc tế
Là đồng sáng lập kiêm Giám đốc Công ty Trách nhiệm Hữu hạn Trà và Đặc sản Tây Bắc, người gắn bó với thương hiệu trà Shanam, đồng thời là một nghệ nhân trà Việt, chị Nguyễn Thị Thắm chia sẻ: "Khi mình yêu mến nó, mình sẽ không thấy nhàm chán". Đó chính là động lực để những người làm nghề liên tục gắn bó, tìm tòi sáng tạo và đổi mới. Câu chuyện về nghề và trà Việt luôn lôi cuốn, hấp dẫn một cách lạ thường, không có mở đầu hay kết thúc rõ ràng.
Bên chén trà, tình yêu với nghề và mong mỏi truyền tải truyền thống trà Việt cho thế hệ trẻ là điều nữ nghệ nhân này luôn tâm niệm. Chị kể: "Như kiểu của Shanam là gắn bó đủ lâu để thấy 'vàng', thấy 'kim cương' lấp lánh trong những búp trà shan tuyết cổ thụ".
Khởi nguồn từ câu chuyện và giá trị lõi
Trong vài năm gần đây, nông nghiệp Việt Nam mới bắt đầu đề cập đến việc gia tăng giá trị nông sản thông qua câu chuyện. Tuy nhiên, Shanam đã khởi nguồn từ câu chuyện gắn liền với sản phẩm, gần như đi trước trong cả một chuỗi gia tăng giá trị. Điều quan trọng hiện nay là khẳng định và củng cố giá trị đó.
Chị Thắm nhấn mạnh: "Cái chính là làm gia tăng dược tính trong trà. Ngày xưa chỉ uống một buổi sáng nhưng giờ có thể uống cả đêm. Ngày xưa chỉ có người lớn uống trà, bây giờ trẻ con cũng uống được. Bản chất là mình tạo ra thêm các sản phẩm trà phù hợp từ chính lá trà, búp trà đó".
Khi đề cập đến việc xây dựng và kể câu chuyện gắn với nông sản, chị Thắm cho rằng, nếu chỉ kể chuyện hay mà sản phẩm không có gì đặc biệt thì cũng không tồn tại lâu bền. Với Shanam, họ tập trung vào giá trị lõi và tạo ra các sản phẩm có nhiều giá trị gia tăng.
Trà shan tuyết là đặc sản, là phẩm trà tốt nhất của Việt Nam và phải đến năm 2019, chị mới biết nó đặc biệt nhất thế giới. Quan điểm của anh Phạm Vũ Khánh, sáng lập thương hiệu Shanam, là cái gì tốt nhất trước hết dành cho người Việt. Trước kia, cứ có thứ gì tốt thì mang đi bán hết, bản thân không được dùng, nhưng giờ điều đó phải thay đổi.
Hạt giống đầu tiên và sự phát triển bền vững
Hạt giống đầu tiên của Shanam bắt nguồn từ dự án do Oxfam tại Việt Nam hợp tác với Trung tâm Hỗ trợ Sáng kiến Phục vụ Cộng đồng (CSIP) và Trung tâm Hỗ trợ Phát triển Xanh (GreenHub) triển khai, với tên gọi "Doanh nghiệp Phát triển" được tài trợ bởi mạng lưới Doanh nhân vì Doanh nhân của Oxfam Novib và Quỹ GSRD. Dự án này dành cho doanh nghiệp kinh doanh tạo tác động xã hội và có trách nhiệm xã hội, hoạt động theo chuỗi giá trị, làm trực tiếp với nông dân thông qua mô hình hợp tác xã.
Gốc xưa chảy vào ngày mới - Di sản sống cùng hiện tại
Nhân kỷ niệm chặng đường gần 10 năm của Shanam (từ 2017 đến nay), Tiến sĩ Phan Tất Thứ, Chủ tịch và Chuyên gia trưởng KNV Group, nhận định: Giữ gìn di sản thường bị hiểu lầm là giữ cho quá khứ đứng yên, nhưng với trà cổ thụ, giữ không phải là đóng khung mà để sự sống tiếp tục chảy.
Những gốc trà già nơi rừng sâu không chỉ là cây hàng trăm tuổi, chúng là ký ức của đất, của sương, của nhịp mùa bền bỉ. Khi con người nói đến việc đưa "dòng nhựa sống từ rừng vào cuộc sống", thực chất là đang đặt ra câu hỏi lớn: làm thế nào để giá trị cổ xưa vẫn có mặt trong đời sống hôm nay mà không bị biến thành hoài niệm.
Theo Tiến sĩ Thứ, nhiều di sản mất dần ý nghĩa không phải vì lỗi thời, mà vì bị tách khỏi đời sống thường nhật. Trà cũng vậy. Nếu trà chỉ tồn tại trong các buổi lễ trang trọng, nó sẽ dần xa rời con người hiện đại. Ngược lại, khi trà xuất hiện trong buổi sáng yên tĩnh, trong cuộc trò chuyện chậm sau một ngày dài, di sản ấy bắt đầu chảy.
Ông nhấn mạnh: "Sau cùng, 'chảy vào ngày mới' không phải là thay đổi bản chất của gốc xưa, mà là để gốc ấy nuôi dưỡng hiện tại. Khi con người cho phép mình chậm lại bên chén trà, họ không chỉ uống một thức uống mà đang tiếp nhận một nhịp sống. Và chính trong nhịp sống ấy, di sản không chỉ được nhớ đến, mà được sống tiếp. Đấy cũng là cách Shanam không ngừng trưởng thành và lớn mạnh".
Định vị thương hiệu bằng chất lượng vượt trội
Sau 9 năm kiên trì xây dựng thương hiệu, bằng chất lượng và câu chuyện về cây trà cổ thụ, trà Shanam đã trở thành sản phẩm được yêu thích. Năm 2020, ngành trà Việt đạt thành tích ấn tượng khi nhận giải Bạc châu Á - Thái Bình Dương (không có giải Vàng) tổ chức tại Trung Quốc cho sản phẩm Bạch trà thiên của Shanam.
Tiếp ngay sau đó, thương hiệu trà Shanam được tổ chức Tea Epicure của Hoa Kỳ xếp vào top 1 dòng trà xanh trên thế giới với số điểm gần như tuyệt đối là 94/100 điểm, tiếp tục khẳng định chất lượng.
Chị Phạm Thị Việt Hà, Phó Giám đốc Công ty Trách nhiệm Hữu hạn Trà và Đặc sản Tây Bắc (TAFOOD), cho biết: Khi quyết định xây dựng thương hiệu cho sản phẩm trà shan, TAFOOD chọn cái tên Shanam để giúp người tiêu dùng định hình được việc cái tên này sẽ bảo lãnh cho một vùng đất của những sản phẩm trà chuẩn và chất lượng tốt nhất.
Thương hiệu Shanam ra mắt vào tháng 12/2017. Ban đầu, khi tham gia hội chợ, triển lãm, những người làm trà phải cầm ảnh để kể cho khách hàng về cây cổ thụ. Thậm chí phải truyền thông về cây trà trước, sau đó cho khách hàng uống thử rồi mới giới thiệu sản phẩm. Nhưng đến nay, nhờ sự cộng hưởng của truyền thông và chính quyền địa phương, Shanam đã định vị thương hiệu là dòng trà shan chất lượng phù hợp với nhiều đối tượng.
Chị Hà khẳng định: "Thương hiệu trà Shanam định hướng chinh phục thị trường trong nước trong 5 năm đầu tiên và đến nay đã được người tiêu dùng trong nước khá yêu mến. Có được điều này là do người tiêu dùng tin tưởng sản phẩm trà Việt, mang hương vị Việt và truy xuất nguồn gốc rõ ràng".
Tiên phong trong sản xuất và trách nhiệm xã hội
Bên cạnh trà truyền thống, công ty còn tiên phong sản xuất trà ép bánh Shanam, dòng sản phẩm mới lạ, độc đáo mang lại nhiều giá trị văn hóa và kinh tế cho địa phương. Shanam được biết đến như một thương hiệu tiên phong trong nghiên cứu và phát triển các dòng sản phẩm trà lên men, trà ép bánh của Việt Nam.
Xuất phát từ mong muốn giữ rừng trà cổ thụ và tạo sinh kế bền vững cho đồng bào dân tộc Mông, nếu không có doanh nghiệp đứng ra tổ chức sản xuất bài bản, rừng trà rất dễ bị bỏ hoang hoặc khai thác không bền vững. Do đó, ngay từ đầu, Shanam xác định không thể phát triển nếu đứng ngoài cộng đồng.
Toàn bộ cán bộ, công nhân viên làm việc tại nhà máy đều là đồng bào Mông tại xã Tà Xùa. Chị Thắm chia sẻ: "Chúng tôi coi người dân địa phương là trung tâm của chuỗi giá trị, không chỉ là người cung cấp nguyên liệu mà là đối tác lâu dài, cùng chia sẻ lợi ích và trách nhiệm".
Sự thay đổi có thể nhìn thấy rõ ràng cả về kinh tế lẫn nhận thức xã hội. Khi nhà máy bắt đầu hoạt động vào năm 2016, giá chè tươi trên thị trường chỉ khoảng 12.000 đồng/kg. Shanam đã thu mua với giá 40.000 đồng/kg. Đến nay, vào vụ xuân, giá thu mua đã tăng lên 80.000-90.000 đồng/kg, thu nhập tăng gần gấp ba lần so với trước.
Hiện có hơn 20 lao động địa phương làm việc thường xuyên tại nhà máy, được đóng bảo hiểm, đào tạo kỹ năng. Nhiều người trước đây chưa biết chữ đã được xóa mù, có người tiếp tục được đào tạo để đảm nhiệm vị trí vận hành, quản lý.
Chị Thắm cho biết: "Đối với chúng tôi, đây không chỉ là câu chuyện lao động mà là câu chuyện về thay đổi tư duy. Ban đầu, Shanam mất khoảng ba năm để hiểu và thích nghi với tập quán sinh hoạt của người Mông. Nhưng khi bà con thấy làm việc tại nhà máy tháng nào cũng có thu nhập ổn định, hái chè đúng tiêu chuẩn là có đầu ra, thì niềm tin dần hình thành. Chính niềm tin đó giúp bà con bảo vệ rừng chè tốt hơn, tích cực trồng mới".
Shanam là doanh nghiệp hiếm hoi lựa chọn phát triển trà shan tuyết cổ thụ tại Tà Xùa (Sơn La) theo hướng gắn sản xuất với bảo tồn rừng và nâng cao sinh kế cho đồng bào Mông. Doanh nghiệp bao tiêu toàn bộ sản lượng chè đạt chuẩn, giúp giá chè tươi tăng gần gấp ba lần. Toàn bộ lao động tại nhà máy là người địa phương, được đào tạo nghề, xóa mù chữ và có thu nhập ổn định quanh năm. Đây được xem là mô hình kinh tế gắn với trách nhiệm xã hội tiêu biểu tại vùng cao.
