Nghệ nhân Bya Hoa (tên đầy đủ H’Kim Hoa Byă, dân tộc Mnông) đang ghi dấu ấn với những tấm thổ cẩm dệt bằng sợi tơ tằm, mang hoa văn truyền thống được phục hồi. Hành trình của chị không chỉ là khôi phục các họa tiết cổ mà còn kết hợp chất liệu mới để nâng cao chất lượng sản phẩm, tạo việc làm cho người dân địa phương.
Từ niềm đam mê đến hành trình tìm lại hoa văn cổ
Chị Bya Hoa từng công tác tại Ban Dân vận Tỉnh ủy Đắk Lắk. Năm 2022, chị thành lập Hợp tác xã dệt và bắt đầu nghiên cứu phục hồi các hoa văn, họa tiết trên vải thổ cẩm. Chị chia sẻ: "Trong những lần về các buôn làng, thấy các mẹ, các bà và các chị ngồi bên khung cửi dệt thổ cẩm truyền thống, tự nhiên tôi có mong muốn tìm hiểu về ý nghĩa các hoa văn trên thổ cẩm. Mỗi khi đến với các buôn làng, đầu tiên tôi tìm là các bà, các chị."
Ở Tây Nguyên, thổ cẩm và trang phục truyền thống của người Mnông mang những hoa văn cách điệu từ hình ảnh đời sống hàng ngày như chiêng, ché, ngà voi, tổ ong, quả tram, rau dớn. May mắn, một lần đến buôn Ea Kmar, chị gặp bà Huk Hmok (khi ấy đã 80 tuổi). Bà cho chị xem tấm thổ cẩm được dệt từ sợi bông, nhuộm bằng vỏ và lá cây rừng, kể rằng bà dệt tấm thổ cẩm này năm 18 tuổi trước khi lấy chồng.
Thay đổi chất liệu: Từ sợi len sang tơ tằm
Chị Hoa băn khoăn: "Tại sao ngày nay mình không tiếp tục sử dụng sợi bông để dệt nữa mà lại dùng sợi len và chỉ may?" Bà Huk Hmok ngập ngừng trả lời rằng giờ ít có bông và lá cây rừng để nhuộm nên bà dùng sợi len hoặc chỉ may cho tiện. Cầm tấm thổ cẩm truyền thống về, chị thôi thúc phải tìm lại hoa văn Mnông. Qua nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, nhà văn Linh Nga Niê KDăm, chị gặp một cụ già ở xã Krông Nô, huyện Lắk, Đắk Lắk. Chị mất 6 tháng mới tìm được người có thể dạy lại kỹ thuật dệt. Tuy nhiên, những phụ nữ lớn tuổi mắt mờ, tay yếu, chị phải tìm người khác để tổ chức lớp học. Quá trình dệt rất khó khăn, đặc biệt là công đoạn nhặt sợi và dệt hoa văn nổi.
Chị Bya Hoa chia sẻ: "Mình phải hiểu cội nguồn của mình. Nếu muốn kết hợp văn hóa Ê Đê hay Mnông trong bộ trang phục thì phải hiểu được các hoa văn trên đó. Hiện nay, nhóm dệt của chúng tôi đa năng hơn cả về cách sử dụng sợi và hoa văn. Các chị tiếp thu nhanh, chỉ cần nhìn hình là dệt được, bởi hoa văn thổ cẩm Mnông là khó nhất. Khi dệt được thì các hoa văn khác sẽ thuận lợi."
Hợp tác với nhà thiết kế và doanh nghiệp tơ tằm
Trong quá trình tổ chức lớp, chị nhận thấy dệt thổ cẩm bằng len hay chỉ may khi mặc vào mùa hè nóng, mùa đông ấm nhưng khó thấm hút mồ hôi. Chị tìm ra giải pháp: thay đổi sợi dệt bằng tơ tằm, tạo vải mùa đông ấm, mùa hè mát. "Ông trời đã không phụ lòng tôi, cho tôi cơ duyên gặp gỡ và làm việc cùng nhà thiết kế Minh Hạnh. Chị giới thiệu tôi công ty dệt tơ tằm Nhật Minh - Bảo Lộc - Lâm Đồng. Đầu tiên tôi thử điều chỉnh sợi phù hợp và quyết định chọn sợi tơ tằm. Rồi tôi đăng ký hộ kinh doanh để có cơ hội giới thiệu sản phẩm", chị Bya Hoa nói.
Nguồn nguyên liệu tơ tằm phần lớn được lấy từ vùng Bảo Lộc, Lâm Đồng. Ông Huỳnh Tấn Phước, Chủ tịch VietNam Silk House, khẳng định: "Các sản phẩm dệt thủ công truyền thống kết hợp với sợi tự nhiên cho ra chất liệu cao cấp hơn, mang tính ứng dụng cao, vừa giữ nét văn hóa dân tộc, vừa có tính thương mại cao." Ông cùng bà con làng nghề tham gia cải tạo chất liệu để phù hợp với thị trường trong nước và quốc tế. Nhờ dệt bằng sợi tơ tằm, giá mỗi tấm thổ cẩm được nâng lên 3-4 lần.
Hướng tới phát triển bền vững và quảng bá văn hóa
Ông Huỳnh Tấn Phước cho biết: "Chúng ta đang hướng đến môi trường xanh trong ngành thời trang với sợi tơ tằm và các sợi tự nhiên như lá dứa, sợi gai, sợi cà-phê, sợi tre. Đồng bào vùng xa đã hiểu và đang cùng chúng tôi phát triển trên nền tảng tự nhiên. Sản phẩm của hợp tác xã Bya Hoa đã đến với nhiều du khách trong và ngoài nước. Các nghệ nhân đã quay lại với nghề, theo con đường bền vững, có không gian giới thiệu sợi tự nhiên và cách làm thủ công. Từ sợi tơ tằm, họ kết hợp với nhiều loại sợi khác, giá thành phải chăng và cạnh tranh trên thị trường. Thậm chí bà con địa phương cũng là người dùng và quảng bá sản phẩm."
Bắt đầu từ sự thay đổi sợi dệt, chuyển từ sợi nhập khẩu chủ yếu từ Trung Quốc sang sợi tơ tằm từ vùng nguyên liệu địa phương, chị Bya Hoa và ông Huỳnh Tấn Phước đang viết tiếp câu chuyện tơ lụa bằng sự kết hợp linh động với sợi cà-phê, sợi dứa, sợi tre, sợi đũi. Để giúp người dân và du khách hiểu giá trị sản phẩm, chị Bya Hoa và các nghệ nhân nhóm dệt buôn Lê đang tập hợp tư liệu và xuất bản sách giới thiệu từng loại sợi. Chị ước ao xây dựng làng văn hóa, quy tụ các nghệ nhân tại khu du lịch hồ Lắk, để người dân địa phương gắn bó lâu dài với nghề thủ công truyền thống, góp phần quảng bá sản phẩm dệt chất lượng cao và giữ gìn bản sắc dân tộc.
