Măng cụt Lái Thiêu từng là niềm tự hào của vùng đất Bình Dương, với những vườn cây cổ thụ hàng chục đến hàng trăm năm tuổi. Nhưng ngày nay, diện tích trồng măng cụt đang thu hẹp dần, và người dân nơi đây lo ngại rằng loại trái cây đặc sản này có thể 'thua ngay trên sân nhà'.
Vùng đất của những vườn măng cụt cổ thụ
Cái tên Lái Thiêu khi xưa bao trùm một vùng rộng lớn dọc sông Sài Gòn, kéo dài đến trung tâm Thủ Dầu Một (Bình Dương cũ). Măng cụt Lái Thiêu không chỉ là một loại trái cây mà còn là một đặc sản. Những cây măng cụt ở đây phần lớn là cây cổ thụ. Vườn tơ cũng đã đạt độ 20-30 năm, nhiều vườn lão 70-80 năm, có vườn tới cả trăm năm. Có một thời, đây được xem là thiên đường của các loại hoa quả nhiệt đới.
Du lịch miệt vườn từng là thời hoàng kim
Giai đoạn hoàng kim, có những tour du lịch trong ngày từ Thành phố Hồ Chí Minh đưa du khách đến đây thưởng thức một ngày trong miệt vườn với đủ loại hoa quả. Tuy nhiên, hiện nay phường Lái Thiêu mới sau sáp nhập, măng cụt chủ yếu chỉ còn tập trung ở khu vực xã An Sơn và phường Hưng Định cũ (nay là phường Thuận An). Người dân cũng ít muốn cho khách du lịch vào vườn mùa thu hoạch vì e ngại du khách hiếu kỳ có thể làm hỏng những cành cây mong manh.
Trend gỏi gà măng cụt và nỗi lo từ trái non
Mấy năm trước, trên TikTok xuất hiện trend ăn gỏi gà măng cụt. Món này người Bình Dương không lạ, thậm chí là món signature của nhiều quán ăn quanh đây. Măng Lái Thiêu có vị chua dịu, làm gỏi chua ngọt rất ngon. Tuy nhiên, dân trồng măng cụt An Sơn đều không khuyến khích. Bởi gỏi gà măng cụt phải sử dụng trái măng non. Ông Tám Viễn, Phó Chủ tịch HTX Dịch vụ nông nghiệp An Sơn chia sẻ: 'Hái măng non rất dễ đứt cành, một cái cành gãy phải 2-3 năm nó mới hồi lại được.' Vào lúc cao điểm, khi các vùng khác thi nhau cắt măng non bán giá cao, dân An Sơn quyết không chịu làm theo.
Người dân quý cây măng cụt như thế nào
Người An Sơn quý cây măng cụt đến mức dù giá măng non cao, họ vẫn không hái vì sợ ảnh hưởng đến cây. Măng Lái Thiêu vào mùa cao điểm có giá gấp bốn lần măng cụt Thái Lan. 'Măng cụt An Sơn chẳng bao giờ sợ bán ế', anh Nguyễn Quang Trợ (Năm Trợ), một nông dân sở hữu vườn măng cụt lớn nhất nhì Lái Thiêu, tự tin. Một cây măng cụt có thể sống tới 150 năm, nhưng phải trồng 15-20 năm mới bắt đầu cho thu hoạch. Những vườn măng già càng có giá trị.
Kỹ thuật hái măng cụt và câu chuyện truyền đời
Anh Trợ không đếm được mình có bao nhiêu cây măng cụt, chỉ biết tuổi cây dựa trên những u trên thân. Những cây măng cụt nhà anh đã được truyền từ đời ông, đến đời cha, đời con. Vào mùa, thợ hái măng làm việc liên tục. Loại cây này không thể hái đại trà, mà phải ngắm và hái từng quả cẩn thận. 'Phải nhìn kỹ, thấy có mắt đen trên quả là có thể hái', anh Trợ hướng dẫn. Cậu con trai 12 tuổi của anh hằng ngày theo ba và các chú ra vườn. Anh Trợ cho con làm quen với công việc làm vườn và 'trả công' như một phần động viên. Năm ngoái, tiền công từ hái măng cụt phụ ba đủ để cậu bé mua hai chỉ vàng – số tiền đầu tiên cậu kiếm được từ lao động trên vườn cây nhiều đời của gia đình.
Diện tích thu hẹp và nỗi lo tương lai
Hiện nay, măng cụt Lái Thiêu ngày càng ít. Nhìn ngang quy hoạch, nhìn dọc ô nhiễm, diện tích trồng cây cứ mỗi mùa một ít dần. Dù là cây biểu tượng văn hóa, măng cụt không thể cạnh tranh với sắt thép. Ông Tám Viễn trăn trở: 'Khéo rồi măng cụt Lái Thiêu thua ngay trên sân nhà.' Măng cụt Lái Thiêu nằm trong top 50 loài cây đặc sản Việt Nam, nhưng tương lai đang bị đe dọa. Anh Nghĩa, mỗi ngày nhận 500 ngàn đồng tiền công, quay về căn nhà bên đống đất cát ngổn ngang của một con đường trong tương lai – con đường trước là khu vườn xanh của gia đình. 'Mình vẫn còn nhà, chỉ là không còn măng thôi', anh Nghĩa chia sẻ. Lái Thiêu không còn là thủ phủ măng cụt, nhưng măng cụt Lái Thiêu vẫn còn... ít nhất là trong ký ức.
