Cuối năm 2010, Dự án phát triển cộng đồng và bảo tồn tre, thường gọi là Làng tre Phú An (huyện Bến Cát, tỉnh Bình Dương cũ, nay là xã Phú An, TP Hồ Chí Minh), đã trao Giải thưởng Xích đạo (Equator Prize) tại phiên họp về đa dạng sinh học trong khuôn khổ Đại hội đồng Liên hiệp quốc 2010 ở New York. Năm 2012, công việc sưu tầm giống tre cơ bản hoàn tất, nhưng vấn đề phát huy giá trị với cộng đồng vẫn dậm chân tại chỗ suốt nhiều năm.
Nguồn gốc và thành tựu của Làng tre Phú An
Trung tâm bảo tồn sinh thái Phú An khởi nguồn từ dự án của tỉnh Bình Dương (cũ) kết hợp với Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh, do sáng kiến của TS Diệp Thị Mỹ Hạnh. Trung tâm được xây dựng năm 2003 và đi vào hoạt động năm 2008. Sau sáp nhập, dự án chia làm hai đơn vị: Trung tâm bảo tồn sinh thái Phú An và Trung tâm nghiên cứu bảo tồn tài nguyên thiên nhiên.
Trung tâm bảo tồn sinh thái Phú An rộng 10 ha, trồng khoảng 90% giống tre Việt Nam, bao gồm các loài đặc trưng như luồng, tre gai, đằng ngà Nam Trà My, tre vuông Bắc Cạn, trúc tím Hà Giang. Giai đoạn 2008-2010, trung tâm đón trung bình 7.000 lượt khách mỗi năm. Hiện tại, sau gần 20 năm, lượng khách chỉ còn 3.000-5.000 lượt mỗi năm.
Khó khăn về dịch vụ và cơ chế
Giám đốc Trung tâm bảo tồn sinh thái Phú An, ông Nguyễn Văn Đông, bày tỏ: “Cái khó nhất là dịch vụ và sản phẩm của trung tâm còn kém. Để hút khách, cần có các sản phẩm, cần có hoạt động. Nhưng trung tâm chỉ duy trì mở cửa cho khách vãng lai vào tham quan, chưa có các hoạt động thường xuyên để quảng bá.” Một vài đoàn khách thuê làm phim trường, cắm trại, nhưng con số không đáng kể và gần như không đem lại nguồn thu cố định.
Hiện trung tâm hoàn toàn hoạt động bằng nguồn kinh phí nhà nước 2 tỷ đồng mỗi năm, bao gồm tiền lương nhân viên, duy trì, xử lý mối mọt cho cây. Ông Nguyễn Văn Đông nói: “Ý tưởng thì mình có nhiều, nhưng vướng cơ chế, nên lực bất tòng tâm.”
Nỗ lực thu hút nghệ nhân thất bại
Cách đây hơn 10 năm, ông Đông tìm tới các nghệ nhân làm sản phẩm từ tre ở Phú An, mong muốn họ về làng biểu diễn cho khách tham quan. Trước đây, hai bên sông Sài Gòn đều xanh mướt màu tre, nhiều nhà ở Phú An làm nghề thủ công mỹ nghệ với cây tre. “Nhưng giá thị trường thì phải trả ít nhất 600 nghìn đồng/người/ngày, mà kinh phí thì không có”, ông Đông kể. Hiện các nghệ nhân đều đã già, không rõ họ còn làm nghề không.
Bản thân làng tre khó giữ khách vì không có dịch vụ lưu trú hay ăn uống. Điều duy nhất khách có thể làm là “mặc áo dài chụp ảnh”, như ông Đông thừa nhận. Trước dịch Covid-19, làng tre từng có chương trình kết nối hợp tác, nhưng sau dịch mọi việc chững lại.
“Chẳng hạn khách đoàn mà tới độ 500 người là mình không đủ lực tiếp. Nhà vệ sinh cũng không có. Nếu có đoàn đặt đông thì chúng tôi đã phải thuê nhà vệ sinh di động tới rồi”, ông Đông trần tình.
Lãng phí tiềm năng du lịch
Trong không gian 10 ha cây xanh mướt, cảm giác đầu tiên là sự lãng phí. Làng tre là nơi duy nhất tại Việt Nam, có lợi thế lớn về vị trí – gần sông Sài Gòn và chỉ vài chục cây số vào trung tâm TP Hồ Chí Minh. “Ai cũng nói lãng phí nhưng chúng tôi cũng lực bất tòng tâm”, ông nói. Hiện làng tre không bán vé tham quan vì “chưa có cơ chế”.
Ông Trần Trọng Khánh, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Phú An, nhận định: “Đó là công trình bảo tồn gene tre lớn nhất Việt Nam. Mình giữ được hệ sinh thái xanh và qua đó góp phần nâng cao ý thức bảo vệ môi trường cho cộng đồng. Hình ảnh cây tre luôn gắn liền với truyền thống văn hóa tinh thần đoàn kết, cần cù và kiên cường của dân tộc.” Ông cũng cho rằng làng tre là nguồn lực quan trọng để phát triển du lịch xanh và du lịch trải nghiệm bền vững.
Bài toán giữa đô thị hóa
Bình Dương, sau sáp nhập, trở thành một phần của TP Hồ Chí Minh – thành phố năng động và phát triển nhất cả nước. Trong sự phát triển, nhiều thứ mai một như măng cụt Lái Thiêu, sơn mài Tương Bình Hiệp hay làng tre Phú An. Dù có dự án và giải pháp trên giấy, nhưng vẫn còn những con người sẵn lòng gìn giữ, như anh nông dân Năm Trợ bù lỗ cứu vườn măng, nghệ nhân Trương Quang Tịnh, Lê Bá Linh giữ xưởng sơn mài. “Cũng cần có chỗ để những người lớn tuổi làm việc chứ”, nghệ nhân Lê Bá Linh nói.
Những vườn măng cụt An Sơn, dù chỉ hòa vốn, người dân vẫn quyết giữ cây. Ông Tám Viễn, Phó Chủ nhiệm Hợp tác xã Nông nghiệp và dịch vụ An Sơn, giải thích: “Hái măng cụt non dễ hỏng cành, phải vài năm nó mới mọc lại, nên phải giữ cây.”
Làng tre Phú An, với không gian đặc biệt, có tiềm năng trở thành bảo tàng tre độc nhất vô nhị Việt Nam. Nhưng nếu không làm nhanh, dễ biến mất giữa đô thị hóa.
