Làng nghề đúc đồng Bằng Châu (phường An Nhơn, tỉnh Gia Lai, trước đây thuộc phường Đập Đá, thị xã An Nhơn, tỉnh Bình Định) từng là cái nôi của nghề đúc đồng thủ công nổi tiếng vùng đất võ. Hiện chỉ còn vài hộ gia đình duy trì lửa lò. Họ biết nghề khó quay lại thời vàng son nhưng vẫn chưa nỡ buông tay.
Ký ức vàng son và giai thoại Cửu đỉnh
Trong gian xưởng nhuốm màu thời gian, ông Nguyễn Hữu Hướng (62 tuổi) cẩn thận đánh bóng những chiếc đỉnh vừa ra lò. Hơn nửa thế kỷ gắn bó với nghề, ông Hướng là cuốn sử sống của làng, lưu giữ niềm tự hào và thăng trầm của Bằng Châu.
Theo lời kể của ông Hướng, nghề đúc đồng ở Bằng Châu do tổ tiên gốc Nam Định mang vào trong hành trình xuôi phương Nam lập nghiệp. Ông bước vào nghề từ năm 12 tuổi, lớn lên cùng những đêm thức trắng canh lò và mùi khói than. Nhắc đến thời hoàng kim, ông nhớ lại: "Hồi trước cả làng đỏ lửa suốt ngày đêm, nhà nào cũng làm nghề. Thu nhập từ đúc đồng khá hơn nhiều nghề khác, nhiều gia đình dựng được nhà cửa, mua thêm ruộng đất, nuôi con ăn học".
Nhọc nhằn giữ "bí kíp" trăm năm
Đằng sau những bộ lư đồng sáng bóng là chuỗi công việc nặng nhọc kéo dài hàng tháng. Ông Nguyễn Thái Thuận (67 tuổi) cho biết làm khuôn là công đoạn tốn nhiều công sức nhất. Đất phải lấy từ ruộng sâu, ngâm nước, lọc qua nhiều lớp rây để lấy phần mịn nhất làm lõi khuôn. Lớp ngoài trộn với rơm rạ để tăng độ kết dính và chịu nhiệt. "Làm khuôn cực lắm. Mỗi ngày tôi chỉ làm được tối đa hai khuôn", ông nói.
Để hoàn thành một mẻ đúc khoảng 300 chiếc đỉnh nhỏ, khâu chuẩn bị khuôn kéo dài đến nửa năm. Trước ngày đổ đồng, khuôn được nung xuyên đêm đến tận trưa hôm sau. Khi khuôn đủ độ chín, người thợ vá nứt, chỉnh sửa rồi ráp kín trước khi rót đồng nóng chảy. Công việc diễn ra giữa sức nóng hầm hập của lò nung. Người thợ phải đứng sát ngọn lửa nhiều giờ, hơi nóng phả rát mặt, lông tay lông chân cháy sém. Sau mỗi mẻ đúc là những ngày dài đục, mài, đánh bóng. "Nghề này nóng và độc hại lắm. Ngồi đục, mài cả đời nên lưng ai cũng còng xuống", ông Thuận chia sẻ.
Điều khiến ông trăn trở không chỉ là sự nhọc nhằn. Một sản phẩm đồng thủ công phải gánh chi phí từ nguyên liệu, dầu đốt lò, đất cát, rơm rạ đến hàng tháng công lao động. Trong khi đó, sản phẩm đúc công nghiệp với mẫu mã đa dạng và giá thành thấp hơn đang xuất hiện ngày càng nhiều, khiến đồ đồng thủ công Bằng Châu mất lợi thế cạnh tranh.
Người trẻ tìm lối đi khác
Sự mai một của làng nghề kéo theo khoảng trống thế hệ. Con cháu trong làng ít người muốn nối nghiệp. Gia đình ông Hướng có 4 người con gái đều học hành thành đạt rồi chọn công việc khác nơi phố thị. Ngày giỗ tổ nghề 17.3 âm lịch từng náo nhiệt với mổ heo cúng tế, thuê hát bội diễn nhiều đêm, nay chỉ được tổ chức lặng lẽ trong từng gia đình.
Ông Chín (69 tuổi), gần 40 năm gắn bó với lò đúc, từng trở về từ chiến trường rồi dành gần trọn cuộc đời bên những mẻ đồng đỏ lửa. Nhưng các con đều rời quê đi làm ăn xa, không ai muốn tiếp tục nghề cũ. "Năm rồi tôi nghỉ hẳn vì càng làm càng lỗ. Đầu năm nay cố đỏ lửa thêm một mẻ cuối cùng, nhưng chắc xong đợt này là nghỉ luôn", ông thở dài.
Giữa lúc nghề truyền thống dần hụt hơi, những người còn bám trụ tìm cách thích nghi. Anh Nguyễn Đức An (36 tuổi), con trai ông Thuận, là một trong số ít người trẻ còn gắn bó với xưởng gia đình. Khoảng 2 năm nay, anh chuyển sang đúc nhôm công nghiệp để sản xuất khớp nối ống tưới phục vụ nông nghiệp. Theo anh An, nhôm dễ nấu hơn, thời gian nóng chảy nhanh và đầu ra ổn định hơn nhờ phù hợp nhu cầu sản xuất nông nghiệp ở Tây Nguyên. "Làm bằng máy móc đỡ cực hơn và còn nuôi được gia đình", anh nói.
Ông Trần Anh Tấn, Trưởng phòng Kinh tế hạ tầng phường An Nhơn, cho biết khu vực Đập Đá từng có nhiều làng nghề truyền thống như rèn, đúc đồng, làm nhang. Để giải quyết ô nhiễm môi trường, địa phương đã quy hoạch cụm công nghiệp và vận động các hộ chuyển vào sản xuất tập trung. Ông Tấn nhìn nhận: "Để được công nhận là làng nghề theo đúng tiêu chí thì tỷ lệ số hộ dân tham gia làm nghề phải đạt trên 20% tổng số hộ trong khu vực. Hiện làng Bằng Châu chỉ còn khoảng 3 - 4 hộ duy trì hoạt động. Với số lượng ít như hiện nay thì không thể đáp ứng tiêu chuẩn này".
Làng đúc đồng Bằng Châu khó trở lại thời kỳ rực rỡ như trước. Nhưng với những người thợ còn ở lại, mỗi lò lửa còn đỏ không chỉ là kế sinh nhai, mà còn là cách họ giữ một nghề từng gắn bó với nhiều thế hệ.
