Trong cuốn sách Tất tần tật về cà phê của Joseph M. Walsh, do Light Books và NXB Phụ nữ Việt Nam ấn hành, độc giả được đưa vào hành trình khám phá nguồn gốc, sự phát triển và ảnh hưởng của một trong ba thức uống phổ biến nhất thế giới. Một trong những tiết lộ thú vị nhất là kẻ thù lớn nhất của cây cà phê không phải sâu bệnh hay hạn hán, mà chính là gió.
Gió – Kẻ thù nguy hiểm của cây cà phê
Gío mạnh có thể khiến thân cây tróc vỏ, tạo điều kiện cho côn trùng tấn công và làm giảm tuổi thọ của cây. Ảnh hưởng của gió rất rõ rệt: cây cà phê trở nên còi cọc, tán lá thưa thớt. Trong điều kiện đất mềm và xốp, gió còn làm xô đẩy rễ, hình thành các đường hầm quanh cổ rễ, khiến vỏ cây bị sờn tróc, rễ bong ra và cây có thể chết. Nếu được cứu kịp thời, cây vẫn sống nhưng dễ bị giun cát hoặc nấm bệnh tấn công.
Các biện pháp chắn gió
Để bảo vệ cây, người ta thường giữ lại vành đai rừng làm hàng rào chắn gió. Tuy nhiên, có nhiều ý kiến trái chiều: một số cho rằng vành đai có thể tạo gió xoáy gây hại hơn là để gió đi tự nhiên. Giải pháp này cần căn cứ vào môi trường cụ thể. Vành đai rừng cũng trở thành nơi trú ngụ của cỏ dại và sâu bọ, nên không phù hợp lâu dài; thay vào đó, nên trồng cây ăn trái hoặc cây có ích khác. Tường chắn nhân tạo quá tốn kém, ít được ưa chuộng. Trong điều kiện che chắn vừa phải, dùng cọc chống đỡ và cắt ngọn thấp có thể đủ để cây đứng vững. Nếu vẫn không đủ, vị trí đó không thích hợp để trồng cà phê.
Bóng râm – Yếu tố quan trọng
Bóng râm cũng là yếu tố cần cân nhắc. Quan điểm hiện nay cho rằng việc đốn hạ toàn bộ cây rừng ở một số khu vực là sai lầm. Lịch sử canh tác cà phê ở phương Đông cho thấy, ở vùng khí hậu nóng với hạn hán kéo dài, cây cà phê chỉ phát triển lâu dài dưới bóng râm. Trong tự nhiên, cây cà phê thường mọc gần bóng râm, nhờ chim và thú hoang phát tán hạt. Có nghi ngờ rằng bệnh lá bover và các bệnh thối rữa khác chỉ xảy ra khi cây suy yếu vì nắng và hạn hán. Điều này được xác minh khi ở đồn điền bỏ hoang, những cây cà phê sống sót thường mọc dưới tán cây lớn.
Lợi ích và bất lợi của bóng râm
Bóng râm không phải lúc nào cũng cần thiết, tùy thuộc vào khí hậu. Ở vùng nóng, bóng râm mang lại lợi ích: giảm suy yếu, tăng tuổi thọ, giảm chi phí canh tác, giữ độ màu mỡ của đất và tăng độ phì nhiêu nhờ lá rụng hoai mục nhanh. Lá rụng cũng bổ sung chất hữu cơ cho tầng đất mặt. Gỗ từ cây che bóng cũng có giá trị kinh tế. Bất lợi duy nhất là bóng râm có thể làm giảm sản lượng, nhưng điều này được bù đắp bằng tuổi thọ cây kéo dài.
Những yếu tố như hướng gió và bóng râm đã từng 'bán đứng' nhiều chủ đồn điền khi họ xác định sai hướng gió hoặc phá bỏ quá nhiều cây che bóng. Hiểu biết sâu sắc về các yếu tố tự nhiên này là chìa khóa để canh tác cà phê bền vững và hiệu quả.
