Không khí Tết Hà Nội thời bao cấp: Sự chuẩn bị tỉ mỉ và nhộn nhịp
Những ngày Tết cổ truyền, không thể quên được sự chuẩn bị bận rộn, lo toan kéo dài cả tháng trời. Không khí Tết tại Hà Nội trở nên nhộn nhịp ngay từ những ngày đầu tháng Chạp. Mưa xuân giăng mắc trên các con phố và ngoài chợ, tạo nên một khung cảnh lãng mạn nhưng cũng đầy hối hả.
Người người vội vã di chuyển trên những chiếc xe đạp, phía sau xe là những bó lá dong xanh mướt. Ghi-đông xe lắc lư với những túi hàng Tết đầy ắp bóng bì, miến, bánh đa nem... Một vài người đi bộ trên hè phố, tay cầm những cành đào hoa chúm chím nở, mang theo hương sắc mùa xuân.
Sự chuẩn bị kỹ lưỡng cho ngày Tết
Những người biết lo xa đã dành dụm, tích cóp từ nhiều tháng trước để sắm sửa các nhu yếu phẩm cho ngày Tết. Dù tiết trời vẫn còn cái rét vương vấn của mùa đông, các bà nội trợ tháo vát đã gom góp đường và sữa tiêu chuẩn. Mục đích là để chuẩn bị những món quà tiếp khách, bởi thiếu đường và sữa sẽ không thể làm được mứt, chè kho, quy gai hay quy xốp.
Để có nồi bánh chưng Tết, các bà đã có sáng kiến bớt gạo tiêu chuẩn, đổi lấy nếp và cất giữ cẩn thận để gói bánh. Dẫu biết rằng có thể "dửng dưng với bánh chưng ngày Tết", nhưng không có bánh chưng thì còn gì là Tết nữa!
Quá trình làm bánh chưng: Một hành trình vất vả nhưng ý nghĩa
Cách Tết khoảng một tháng, vợ tôi đã thì thầm bàn bạc với mấy bà hàng xóm về việc đụng lợn, chung lá dong, đóng tiền chất đốt và dạm trước thùng luộc bánh. Họ gói bánh riêng theo ý thích, to nhỏ, rắn nát tùy ý, và vớt bánh vào ngày hai bẩy hay hai tám.
Mâm ngũ quả trên bàn thờ gia tiên chỉ còn thiếu bánh chưng Tết để được trân trọng dâng lễ. Nồi bánh chưng ngày Tết thực sự là cả một quãng thời gian "vất vả". Từ khi hạt gạo còn ở ngoài chợ, con lợn còn chạy nhảy trong chuồng cho đến khi thành tấm bánh vuông vức, thơm ngon, đó là cả một chặng đường gian lao.
Tuy nhiên, niềm vui lại đến khi thấy chồng con xoay quanh nồi bánh, hả hê và vui sướng khi những chiếc bánh đầu tiên được đặt trên mâm, khói nghi ngút bốc lên từ trong thùng ra. Nhiệm vụ của tôi trước Tết cũng không kém phần quan trọng - đó là sang sửa cửa nhà. Mấy lạng vôi ve mua từ mấy ngày trước được dùng để quét lại phòng trong phòng ngoài, thay lớp áo mới cho ngôi nhà.
Bàn ghế được cọ rửa sạch sẽ, tranh ảnh được trang trí lại, nhìn căn phòng đã thấy rõ không khí Tết đang tràn ngập. Chợ hoa Tết ở Hà Nội thời bao cấp luôn là một hình ảnh đặc trưng, nhộn nhịp và đầy màu sắc.
Hành trình về quê Bắc Ninh: Khám phá bánh phu thê Đình Bảng
Quê tôi ở Bắc Ninh, nơi có đền thờ Lý bát đế và một thứ bánh đặc sản trong những ngày lễ Tết - bánh phu thê. Các cụ nhà tôi xưa không năm nào trên bàn thờ gia tiên lại thiếu hai thứ bánh: bánh chưng và bánh phu thê.
Ghé thăm làng Đình Bảng và nghệ nhân bánh phu thê
Sau này, tôi có dịp đi cùng nhà báo Đinh Quang Thành về quê Tiên Sơn - Bắc Ninh. Ông mời tôi ghé chơi làng Đình Bảng, quê vợ của ông. Trước khi ra về, ông nói: "Về Đình Bảng mà không thưởng thức thứ bánh đặc sản chỉ làng này mới có, nó còn là bánh dâng lễ trong những ngày lễ Tết."
Nói rồi, ông dẫn tôi đến nhà bà Lụa, một nghệ nhân làm bánh phu thê nổi tiếng nhất làng, tiếng vang khắp vùng Kinh Bắc. Ngôi nhà nằm kế bên ngôi đình cổ kính. Chúng tôi đến đúng lúc mẻ bánh cuối ngày vừa được vớt, bà Lụa bóc bánh mời chúng tôi nếm thử.
Bà chỉ cho chúng tôi xem ảnh cụ thân sinh Nguyễn Thị Tình (1896-1974) trên bàn thờ. Nghề làm bánh này bà được thừa hưởng từ mẹ, trước đó cụ Tình học từ bà cố, và sau này nghề lại truyền đến con gái bà Lụa tên Xuân. Dân làng vẫn ghép tên bà để gọi nhà sản xuất bánh là Lụa Xuân.
Quy trình làm bánh phu thê truyền thống
Đã thành thói quen, dù nhiều ruộng hay ít ruộng, người Đình Bảng từ xưa vẫn dành riêng một thửa hoặc một vạt đất để cấy lúa nếp cái hoa vàng. Thứ nếp "liền chị" này được xay lọc kỹ thành loại bột trắng tinh, mịn mượt. Cứ 10 kg gạo nếp lọc được 4 kg bột bánh.
Người ta hóa quả dành dành (không dùng bột thực phẩm hóa chất) rồi lọc lấy nước bột vàng óng. Thêm vào đó là nước hoa bưởi được chưng cất, cùng sợi đu đủ nạo (như để làm nộm) đã ngâm phèn chua, rửa sạch và vắt kiệt. Cứ 600 gam đu đủ cho 1 kg bột, đem trộn với đường kính, nhào nhuyễn cho thật dẻo quánh để làm vỏ bánh.
Nhân bánh được làm bằng đậu xanh đồ chín, giã nhuyễn, xào với đường kính, cùi dừa nạo chỉ và mứt sen trần. Bánh được gói bằng lá dong và luộc chín trong 40 phút. Sau khi luộc, thường để cách một ngày rồi ăn thì bánh mới thật ngon.
Hương vị và ý nghĩa của bánh phu thê
Nhìn chiếc bánh bóc ra trong suốt, mịn màng như màu hổ phách. Trên nền nắng lụa của vỏ bánh thấp thoáng những "vân mây" từ sợi đu đủ, càng khơi gợi sự tò mò và thích thú. Hương thơm của bánh như được tỏa ra từ cánh đồng lúa nếp hoa vàng, cộng với vị bùi béo của đậu xanh, dừa, mứt sen, hương bưởi và nước quả dành dành.
Điều này khiến người ta mới nhìn đã thích, chưa nếm đã thèm và mãi không quên. Áp Tết Âm lịch, dọc con đường Tiên Sơn, xế làng Đình Bảng có rất nhiều bàn bày bán bánh phu thê. Ô-tô, xe máy dạt vào mua vài cặp làm quà hoặc để dâng lễ Tết.
Bánh được gói lá dong xanh mướt, vuông thành sắc cạnh, buộc lạt nhuộm màu hoa đào, nhìn đã thấy màu sắc của lễ Tết. Thế hệ những người có tuổi như chúng tôi vẫn đọng lại những ký ức sâu sắc về cái Tết xa xưa, nơi mà mỗi chi tiết nhỏ đều mang đậm nét truyền thống và tình cảm gia đình.
