Những ngày cận Tết Đoan Ngọ, bà Thu (60 tuổi) lại tất bật gói bánh ú từ sáng đến tối. Trong con hẻm nhỏ trên đường Phạm Thế Hiển, không khí mùa bánh ú lá tre cũng bắt đầu rộn ràng trở lại.
Không khí nhộn nhịp trong 'xóm bánh ú'
Trước hiên nhà bà Thu - người đã có kinh nghiệm gói bánh ú hơn 40 năm - những xâu bánh ú được treo lủng lẳng. Tiếng lá tre sột soạt hòa cùng tiếng trò chuyện rôm rả của hàng xóm tạo nên không khí nhộn nhịp trong con hẻm nhỏ trên đường Phạm Thế Hiển (phường Chánh Hưng, TPHCM) - nơi nhiều người quen gọi là 'xóm bánh ú'.
Bà Thu chia sẻ, những ngày đầu tháng 5 âm lịch, con hẻm chưa đầy 200m này lại bước vào mùa bận rộn nhất năm. Mùi nếp mới, lá tre và khói bếp lan khắp ngõ, báo hiệu mùa bánh ú lá tre - món bánh không thể thiếu trong dịp Tết Đoan Ngọ của người miền Nam - đã về.
Lịch sử và sự duy trì nghề truyền thống
Con hẻm này là một trong số ít nơi ở TPHCM còn duy trì nghề làm bánh ú lá tre truyền thống. Theo bà Thu, nghề này đã xuất hiện ở đây từ trước năm 1975. Có thời điểm, gần như nhà nào trong hẻm cũng gói bánh, đỏ lửa suốt nhiều ngày đêm để kịp giao cho tiểu thương.
Tuy nhiên, theo thời gian, nhiều hộ đã chuyển nghề hoặc không còn người nối nghiệp, nhưng đến nay vẫn còn khoảng 20 gia đình duy trì công việc này.
Công đoạn làm bánh ú
Bà Thu cho biết từ mùng 1 tháng 5 âm lịch, các hộ dân bắt đầu chuẩn bị nguyên liệu. Sang mùng 2 là làm nhân đậu xanh, ngâm nếp, rửa lá rồi bước vào những ngày làm việc liên tục, đến trưa mùng 4 âm lịch mới hoàn tất.
'Giờ nhà tôi không còn người làm nữa nên chủ yếu tôi nhận gói thuê cho hàng xóm. Chỉ vài ngày cao điểm dịp Tết Đoan Ngọ thôi nhưng năm nào tôi cũng mong tới. Làm cực mà vui vì được quây quần cùng bà con, ai cũng tất bật như nhau', bà nói.
Cách đó không xa, bà Lan (60 tuổi) cũng đang thoăn thoắt xếp lá, cho nếp và nhân vào từng chiếc bánh. Gắn bó với nghề từ khi còn là thiếu nữ, bà cho biết những ngày thường bà làm công việc khác, nhưng cứ đến mùa bánh ú, bà lại cùng hàng xóm trở về với nghề truyền thống.
Để làm nên chiếc bánh ú, nếp được ngâm nước tro để tạo độ trong và dẻo, còn nhân chủ yếu là đậu xanh hấp chín. Một số gia đình cho thêm mứt bí đao hoặc mứt dừa để tăng hương vị.
Người trong nghề cho biết khâu gói bánh quyết định phần lớn hình dáng thành phẩm. Bánh sau khi gói được buộc thành từng xâu 60 chiếc trước khi chuyển sang công đoạn luộc.
Phân công lao động và năng suất
Những ngày này, phụ nữ trong xóm gói bánh, còn đàn ông trong xóm đảm nhận việc nhóm lửa, canh nồi và giao hàng. Nhiều gia đình phải làm việc đến khuya, thậm chí thức trắng đêm để kịp đơn đặt trước.
Bà Lan nhớ lại thời điểm nghề này còn hưng thịnh. 'Hồi trước trong hẻm đông lắm, đi đâu cũng thấy người gói bánh. Bây giờ nhiều cô chú lớn tuổi mất rồi, con cháu thì làm nghề khác nên số hộ làm bánh ít hơn trước', bà kể.
Dù vậy, nhiều gia đình vẫn cố gắng giữ cách làm truyền thống. Theo bà Lan, một người thợ lành nghề có thể gói hơn 1.000 chiếc bánh mỗi ngày. Tiền công được tính theo sản lượng, khoảng 50.000 đồng cho mỗi xâu 60 chiếc bánh hoàn thành.
Quy trình luộc bánh
Sau khi gói xong, bánh được xếp vào những chiếc nồi lớn, mỗi nồi chứa khoảng 700 chiếc và luộc liên tục trong khoảng 4 giờ bằng bếp củi.
Bên cạnh nồi bánh đang sôi nghi ngút khói, anh Nguyễn Văn Nghĩa (28 tuổi) liên tục châm thêm củi và kiểm tra mực nước. Theo anh, những ngày cao điểm, bếp lửa trong xóm gần như đỏ suốt từ sáng đến khuya. Khi bánh chín, mọi người nhanh tay vớt ra, ngâm nước lạnh rồi để ráo trước khi giao cho khách.
Hương vị đặc trưng và giá trị văn hóa
Theo người dân, bánh ú ngon phải có lớp nếp trong, mềm dẻo, nhân đậu xanh vàng ươm, vị ngọt vừa phải và thoảng hương lá tre. Đó cũng là hương vị đã gắn bó với nhiều thế hệ người dân TPHCM mỗi dịp Tết Đoan Ngọ.
Những ngày này, hàng chục nghìn bánh trong xóm được bán tại chỗ và đưa ra các chợ truyền thống hoặc giao cho khách đặt trước, giá khoảng 75.000 đồng/chục. Dù chỉ nhộn nhịp vài ngày trong năm, mùa bánh ú vẫn là khoảng thời gian đặc biệt đối với nhiều gia đình trong hẻm.
Suốt hơn nửa thế kỷ, 'xóm bánh ú' trên đường Phạm Thế Hiển vẫn giữ nhịp sống quen thuộc mỗi mùa Tết Đoan Ngọ. Chỉ vài ngày trong năm, con hẻm nhỏ lại rộn ràng tiếng cười, đỏ lửa bên những nồi bánh ú nghi ngút khói, gìn giữ một nghề truyền thống giữa lòng thành phố.
